भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
पौराणिक मान्यताअनुसार वेदव्यासको जन्म यमुना नदीको एउटा टापु (द्वीप) मा भएको थियो। यही कारण उनलाई द्वैपायन पनि भनिन्छ। केही ग्रन्थहरूमा जन्मस्थान उत्तर प्रदेशको काल्पी क्षेत्र (यमुना किनार) भनिएको पाइन्छ।
वेदव्यासको जन्मको ठ्याक्कै ऐतिहासिक मिति छैन। तर परम्परागत मान्यताअनुसार उनको जन्म ईसा पूर्व करिब १५००–१२०० वर्षको बीचमा भएको मानिन्छ।
वेदव्यास ऐतिहासिक भन्दा पनि पौराणिक/महाकाव्यकालीन ऋषि भएकाले “अहिले कहाँ छन्?” भन्ने प्रश्नलाई धार्मिक दृष्टिले हेर्ने गरिन्छ। हिन्दू परम्पराअनुसार वेदव्यास हिमालयको बदरिकाश्रम क्षेत्रमा तपस्यारत छन् भन्ने विश्वास छ। ऐतिहासिक रूपमा भने उनी अब जीवित छैनन्।
वेद व्यास हिन्दू धर्मका अत्यन्तै महत्वपूर्ण ऋषि तथा दार्शनिक मानिन्छन्। उनका बाबुको नाम पराशर ऋषि हो। पराशर ऋषि वैदिक कालका एक महान् ऋषि थिए र वेद, पुराण तथा धर्मशास्त्रको गहिरो ज्ञान राख्थे। उनी वैदिक परम्परामा प्रतिष्ठित व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन् र उनले वैदिक ज्ञानको संरक्षण तथा विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।वेदव्यासकी आमा सत्यवती थिइन्। सत्यवतीको जन्म माछा मार्ने समुदायमा भएको मानिन्छ। उनका पिताको नाम दाशराज थियो, जो नदीमा डुङ्गा चलाउने र माछा मार्ने काम गर्थे। बाल्यकालदेखि नै सत्यवती नदीकिनारको साधारण पारिवारिक वातावरणमा हुर्किइन् र जीविकोपार्जनका लागि परिवारसँगै काम गर्नुपर्यो।युवावस्थामा सत्यवतीको भेट ऋषि पराशरसँग भयो। यही सम्बन्धबाट कृष्ण द्वैपायन व्यास जन्मिए। पछि सत्यवती हस्तिनापुरका राजा शन्तनुसँग विवाह गरेर राजपरिवारमा प्रवेश गरिन्। राजदरबारमा पुगेपछि पनि उनले व्यवहारिक सोच र निर्णय क्षमताका कारण राज्य सञ्चालनमा प्रभाव राखिन्।सत्यवतीका सन्तानहरूबाट हस्तिनापुरको राजवंश अगाडि बढ्यो। उनका वंशजहरूमा चित्राङ्गद, विचित्रवीर्य, पाण्डु र धृतराष्ट्र पर्छन्, जसले महाभारतकालीन घटनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। यसरी सत्यवतीको पारिवारिक इतिहास साधारण समुदायबाट राजवंशसम्म पुगेको सामाजिक परिवर्तनको उदाहरणका रूपमा देखिन्छ।वेदव्यासका बाबु पराशर ऋषिको पारिवारिक इतिहास हिन्दू पुराण र धर्मग्रन्थसँग जोडिएको पाइन्छ। पराशर ऋषि वैदिक कालका एक ऋषि थिए। उनी शक्त ऋषिका पुत्र र वसिष्ठका नाति हुन्, जसका कारण उनी वसिष्ठ गोत्रसँग सम्बन्धित मानिन्छन्। पुराणमा शक्त ऋषिको हत्या राजा कल्माषपादद्वारा भएको उल्लेख पाइन्छ। बाबुको मृत्यु पछि पराशर ऋषिले तपस्या र अध्ययनमा समय बिताए। पछि उनले वेद र पुराणसम्बन्धी ज्ञानको विस्तार गरे र विष्णु पुराणसँग उनको नाम जोडिएको छ।
वेदव्यासको बाल्यकाल सामान्य पारिवारिक वातावरणमा बितेको थिएन। उनको जन्म ऋषि पराशर र सत्यवतीबीच नदी किनारमा भएको थियो, त्यसपछि उनी आमासँग दरबारमा हुर्किएनन्। बाल्यकालमै उनी ऋषि आश्रमको वातावरणमा बसेर तपस्या, अध्ययन र आत्मअनुशासनको अभ्यासमा लागे। उनी सानै उमेरदेखि एकान्तप्रिय थिए र ध्यान तथा अध्ययनतर्फ बढी आकर्षित देखिन्थे। वन, नदी र आश्रम नै उनको बाल्यकालको मुख्य परिवेश थियो। गुरुहरूबाट वेद, उपनिषद् र धर्मशास्त्रको शिक्षा लिँदै उनी क्रमशः गहिरो चिन्तनशील र विद्वान् व्यक्तित्वका रूपमा विकसित भए। यसरी वेदव्यासको बाल्यकाल संयम, साधना र ज्ञानको खोजमा केन्द्रित रहेको देखिन्छ।
वेदव्यासको किशोरावस्था आश्रम जीवन, अध्ययन र आत्मअनुशासनमा बितेको देखिन्छ। यस चरणमा उनी वन र आश्रमको शान्त वातावरणमा बसेर गुरुहरूको मार्गदर्शनमा वेद, ब्राह्मण, उपनिषद् र अन्य धर्मग्रन्थहरूको गहिरो अध्ययनमा लागे। किशोरावस्थामै उनी ध्यान, तपस्या र एकान्त जीवनतर्फ आकर्षित भए। सामाजिक जीवनभन्दा अध्ययन र चिन्तनलाई प्राथमिकता दिने स्वभाव विकसित हुँदै गयो। यही समयमा उनको स्मरणशक्ति, विश्लेषण क्षमता र आध्यात्मिक चिन्तन बलियो बन्दै गयो। किशोरावस्थाको यही साधनात्मक जीवनले पछि महाभारत, पुराण र वेदहरूको संरक्षण तथा सम्पादनमा उनको महत्वपूर्ण भूमिका निर्माण गर्यो।
वेदव्यास देवर्षि नारदका शिष्य थिए। पुराण र धर्मग्रन्थहरूमा वेदव्यासले नारदबाट आध्यात्मिक ज्ञान, भक्ति मार्ग र धर्मसम्बन्धी शिक्षा प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ। नारदले उनलाई लोककल्याणका लागि ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न प्रेरित गरेका थिए। यही गुरु–शिष्य सम्बन्धको प्रभावले वेदव्यासले वेदहरूको विभाजन, पुराणहरूको रचना र महाभारतको संकलन जस्ता महत्वपूर्ण कार्य गरेका मानिन्छन्।
वेदव्यासलाई लेखनतर्फ प्रेरित गर्ने मुख्य कारण समाजमा धर्म, ज्ञान र नैतिक मूल्यको संरक्षण र प्रसार थियो। वैदिक ज्ञान मौखिक रूपमा सीमित वर्गमा मात्र रहेको अवस्थामा उनले त्यसलाई व्यवस्थित गरी सर्वसाधारणसम्म पुर्याउने आवश्यकता महसुस गरे। गुरु नारदसँगको संवादपछि उनले मानव समाजको दु:ख, अन्याय र नैतिक पतनलाई गहिरो रूपमा बुझे। मानिसहरू कर्म, धर्म र जीवनको उद्देश्यप्रति भ्रमित हुँदै गएको देखेर उनले ज्ञानलाई ग्रन्थको रूपमा सुरक्षित गर्न चाहेका थिए। यही चिन्तनबाट वेदहरूको विभाजन, पुराणहरूको रचना र महाभारत जस्तो विशाल ग्रन्थको संकलन सम्भव भयो। यसरी समाजलाई मार्गदर्शन गर्ने चाहना, धर्मको रक्षा र भावी पुस्ताका लागि ज्ञान सुरक्षित गर्ने उद्देश्यले वेदव्यास लेखनतर्फ प्रेरित भएका थिए।
वेदव्यास, जसलाई कृष्ण द्वैपायन व्यास पनि भनिन्छ, प्राचीन भारतीय साहित्यका अत्यन्तै महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। उनले वेदहरूलाई सङ्ग्रह र विभाजन गरी चार वेद—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद—का रूपमा व्यवस्थित गरे भन्ने मान्यता छ। यस कार्यले वैदिक ज्ञानलाई संरक्षण र प्रसार गर्न ठूलो भूमिका खेलेको छ।
वेदव्यासले महाभारत जस्तो विशाल महाकाव्यको रचना गरे, जसलाई विश्वकै सबैभन्दा लामो महाकाव्य मानिन्छ। यस ग्रन्थमा कौरव र पाण्डवबीचको युद्ध मात्र होइन, धर्म, कर्म, नीति, राजनीति र मानव जीवनका गहिरा प्रश्नहरूको विस्तृत चर्चा गरिएको छ। महाभारतकै एक अंशका रूपमा भगवद्गीता समावेश छ, जसमा कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगको व्याख्या गर्दै कर्तव्य, आत्मा र मोक्षसम्बन्धी दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ।
यसका अतिरिक्त, वेदव्यासले पुराण परम्परालाई व्यवस्थित गर्दै अठार महापुराणहरूको रचना वा सम्पादन गरे भन्ने विश्वास छ। भागवत पुराण, विष्णु पुराण, शिव (वायु) पुराण, मार्कण्डेय पुराण र पद्म पुराण जस्ता ग्रन्थहरूमा सृष्टिको उत्पत्ति, देवता, राजवंश, समाज, धर्म र नैतिक मूल्यहरूको वर्णन पाइन्छ। साथै उनले ब्रह्मसूत्र (वेदान्त सूत्र) को रचना गरी उपनिषद्का दार्शनिक विचारहरूलाई सूत्रात्मक रूपमा प्रस्तुत गरे, जसमा ब्रह्म, आत्मा र जगत्को सम्बन्धको व्याख्या गरिएको छ।
यसरी वेदव्यासले धर्म, दर्शन, इतिहास र अध्यात्मसँग सम्बन्धित विशाल साहित्य सिर्जना गरी भारतीय सभ्यता र चिन्तन परम्परामा गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पारेका छन्।
वेद व्यासले महाभारत लेख्ने प्रक्रिया निकै रोचक र महत्वपूर्ण थियो। उनले संसारमा धर्म, न्याय र कर्तव्यको शिक्षालाई बचाउन महाभारत लेख्ने निर्णय गरे, जब युद्ध र अधर्म बढिरहेका थिए। महाभारत विशाल महाकाव्य भएकोले यसमा पुराना पुराण, वेद, उपनिषद र विभिन्न कथाहरूको ज्ञान सङ्ग्रह गरेर तयार पारियो। वेद व्यासले आफ्ना शिष्यहरूको सहयोगमा कथा सुनाएर लेखे र विशेष गरी संजयलाई धृतराष्ट्रलाई कुरुक्षेत्र युद्धको विवरण सुनाउने जिम्मा दिए। सुरुमा महाभारत मौखिक रूपमा सुनाइन्थ्यो र पछि शिष्योंले लेखेर यसलाई ग्रन्थको रूप दिए। यस महाकाव्यमा केवल युद्धकथा मात्र होइन, धर्म, नीति, राजनीति, योग, भक्ति र दार्शनिक शिक्षा सबै समावेश छन्। यसरी वेद व्यासले महाभारतलाई जीवनका मूल्य र शिक्षाको माध्यम बनाएर उनले महाभारत लेखे ।
वेद व्यासले श्रीमद्भागवत महा पनि लेखे उनले श्रीमद् भगवद् महापुराण लेख्ने प्रक्रिया धेरै ज्ञानपूर्ण र प्रेरणादायक थियो। उनले संसारमा भक्ति, धर्म र ईश्वरप्रतिको समर्पणको महत्व मानिसहरूमा बुझाउन महापुराण तयार गरे। यसमा विशेष गरी श्रीकृष्णको जीवन, शिक्षाहरू र भक्ति मार्गलाई केन्द्रमा राखिएको छ। व्यासले आफ्ना शिष्यहरुलाई कथा सुनाएर लेख्न लगाए र विभिन्न पुराण र शास्त्रीय ग्रन्थहरूको ज्ञान सङ्ग्रह गरेर यसलाई पूर्ण महापुराणको रूप दिए। सुरुमा कथा मौखिक रूपमा सुनाइन्थ्यो र पछि शिष्योंले लेखेर ग्रन्थ तयार गरे। यस महापुराणमा केवल कृष्णको जीवनकथा मात्र होइन, धर्म, नीति, भक्ति, योग र जीवन दर्शन सबै समावेश छन्। यसरी वेद व्यासले श्रीमद् भगवद् महापुराणलाई मानव जीवनमा ईश्वरप्रतिको भक्ति र धार्मिक शिक्षा फैलाउने माध्यम बनाएर श्रीमद्भागवत पुराण लेखे।
यस सङ्गै वेद व्यास ले १८ वटा पुराणहरू लेखे वेद व्यासले लेखेका १८ पुराणहरू हिन्दू धर्मका महत्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ हुन्। यी पुराणहरूले भगवान, सृष्टि, धर्म, भक्ति र जीवनका मूल्यहरूबारे विस्तृत ज्ञान दिन्छन्। यसमा भागवत पुराणले भगवान श्रीकृष्णको जीवन र भक्ति मार्गको वर्णन गरेको छ भने विश्वव्रत पुराणले विश्वको उत्पत्ति र संरचनाबारे बताउँछ। नारद पुराण धार्मिक अनुष्ठान र नीति सम्बन्धी ज्ञान दिन्छ भने विष्णु पुराणले भगवान विष्णुका अवतार र धर्मकथाहरू समेटेको छ। भागवती पुराणमा देवी शक्तिको महत्त्व र कथाहरू छन् भने गरुड़ पुराणले मृत्युपश्चातका कर्म र मोक्षबारे बताउँछ। अग्नि पुराण धर्म, सामाजिक नियम र जीवनशैली सम्बन्धी शिक्षा दिन्छ भने भैषज्य पुराणले औषधि, स्वास्थ्य र उपचारसम्बन्धी जानकारी प्रस्तुत गर्दछ। मत्स्य पुराणले मत्स्य अवतार र प्राचीन इतिहासको वर्णन गरेको छ भने कुर्म पुराणले कुर्म अवतार र धर्मकथाहरू समेटेको छ। वराह पुराण वराह अवतार र भक्तिपरक शिक्षाहरू दिन्छ भने लिङ्ग पुराणले भगवान शिवको महत्त्व र उपासना बारे जानकारी दिन्छ। शिव पुराण भगवान शिवका कथाहरू र उपासना समेट्छ भने स्कन्द पुराणले भगवान कार्तिकेय सम्बन्धी कथाहरू बताउँछ। ब्रह्म पुराणले ब्रह्मा र सृष्टिको उत्पत्ति सम्बन्धी ज्ञान दिन्छ भने ब्राह्मवृत्त पुराण धर्म, नियम र समाज सम्बन्धी शिक्षा दिन्छ। अथर्ववेद पुराण जादू, मन्त्र र उपासना सम्बन्धी जानकारी दिन्छ भने त्रिपुरसुंदरी वा देवी भागवतले देवीको भक्ति र शक्ति सम्बन्धी शिक्षाहरू समेटेको छ। यसरी वेद व्यासले यी १८ पुराणहरूद्वारा धर्म, भक्ति, नैतिकता र जीवनका महत्वपूर्ण मूल्यहरू मानिसहरूमा फैलाउन योगदान दिनुभएको हो।
वेद व्यास हिन्दू धर्मका महान ऋषि हुन् जसले वेदहरूको संकलन र व्यवस्थापन गरेका थिए। प्राचीन समयमा वेदहरू मौखिक रूपमा सम्प्रेषित हुन्थे, जसका कारण तिनीहरू लामो र जटिल थिए। व्यासले यी वेदहरूलाई चार भागमा विभाजन गरे—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद। ऋग्वेद मुख्य रूपमा देवताहरूको स्तुति गर्ने मन्त्रहरूको संग्रह हो। यजुर्वेदमा हवन, यज्ञ र अनुष्ठान सम्बन्धी मन्त्रहरू छन्। सामवेद गीत र सङ्गीतका लागि प्रयोग हुने मन्त्रहरूको सङ्ग्रह हो भने अथर्ववेद सामान्य जीवन, औषधि र समस्याहरू समाधान गर्ने मन्त्रहरूको संग्रह हो। व्यासले वेदहरू लेख्नुको मुख्य उद्देश्य ज्ञानलाई व्यवस्थित गरी संरक्षण गर्नु, अध्ययनमा सजिलो बनाउनु र समाजमा धर्म, नैतिकता तथा जीवनशैलीको मार्गदर्शन गर्नु थियो। यसरी उनले वेदहरूको विशाल ज्ञानलाई मानिसहरूका लागि पहुँचयोग्य र सरल बनाए।
महर्षि वेदव्यासले केवल वेद र पुराण मात्रै लेखेका होइनन्, उनले अन्य धेरै महत्वपूर्ण ग्रन्थहरूको रचना र सम्पादन पनि गरेका छन्। उनका प्रमुख रचनाहरूमा संसारकै सबैभन्दा लामो महाकाव्य महाभारत पर्छ, जसमा भगवद्गीता पनि समावेश छ। वेदव्यासले धर्मशास्त्रसम्बन्धी स्मृति ग्रन्थहरू जस्तै विष्णु स्मृति, नारद स्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति आदिमा पनि योगदान पुर्याएका छन्। त्यस्तै, उनले वेदाङ्ग ग्रन्थहरू, उपनिषद् र व्याकरण, छन्द, निरुक्तजस्ता ज्ञानका क्षेत्रहरूमा पनि महत्त्वपूर्ण कार्य गरेका छन्। यसरी हेर्दा, वेदव्यास केवल धार्मिक ग्रन्थका लेखक मात्र नभई ज्ञानका विविध क्षेत्रका विद्वान्, शिक्षक र सम्पादक पनि थिए।
वेद व्यासको विवाहबारे पुराण र महाभारतमा स्पष्ट उल्लेख नभए पनि एक कथानुसार उनले जावाल मुनिको छोरी चेटका (वा पिंगला) सँग विवाह गरेका थिए। चेटका सर्वगुणसम्पन्न थिइन् र उनैबाट सुखदेवको जन्म भएको थियो, जो १२ वर्षसम्म गर्भमै बसेर सबै शास्त्र सुनेका थिए। महाभारतमा व्यासलाई सामान्यतया अविवाहित ऋषिको रूपमा चित्रण गरिएको छ भने धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुर उनका नात्रेजात पुत्रहरू थिए; सुखदेवको जन्मकथालाई ग्रन्थहरूले उल्लेख गरे पनि विवाहको प्रमाणिक विवरण सीमित छ।
वेद व्यास नामको शाब्दिक अर्थ “वेदहरूको विभाजक वा सम्पादक” हो। यो उपाधि वेदहरूको व्यवस्थापन, विस्तार र चार भागमा विभाजन (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद) गर्ने महर्षिका लागि दिइएको थियो, जसले गर्दा धर्मको ह्रास रोक्न सकियो। उनको मूल नाम कृष्ण द्वैपायन थियो, तर वेदहरू व्यास गर्ने कार्यका कारण उनी वेद व्यासका रूपमा प्रसिद्ध भए।
वेद व्यासको मृत्युबारे पुराण वा महाभारतमा कुनै स्पष्ट वर्णन छैन। हिन्दू परम्पराअनुसार उनी चिरंजीवी ऋषिहरूमध्ये एक मानिन्छन्, जसको अर्थ उनी जीवितै छन् वा कलियुगमा पनि अवतरण गर्छन्। प्रत्येक द्वापरयुगमा विष्णुको अवतारका रूपमा व्यास प्रकट हुन्छन्, वेदहरू विभाजन गर्न, र वर्तमान कलियुगका व्यास भनेर गणेशालाई मानिन्छ, जसले महाभारत लेखे। महाभारत युद्धपछि उनी धृतराष्ट्रलाई गंगातटमा मृत योद्धाहरूको दर्शन गराए, तर उनको देहत्यागको कथा उल्लेख छैन।
०००
