भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
रावणको जन्म कसरी भयो भन्ने कुरा रामायणका अनुसार पुलस्त्य ऋषिको पौत्र अर्थात् नाती भएको बताइएको छ। उनका पिता विश्रवा ऋषि र आमा कैकसी थिइन्। विश्रवा ऋषिसँग तीन पत्नीहरू थिइन्—वरवर्णिनी, राका र कैकसी। यी मध्ये कैकसीबाट रावण र कुंभकर्णजस्ता राक्षसहरू जन्मिएका हुन् किनकि उनले सौतेली आमाको दाहक समयमा गर्भधारण गरेकी थिइन्।वाल्मीकि रामायणमा उल्लेखित यो कथाबाहेक अन्य पुराणहरूमा रावणको जन्म श्रापसँग जोडिएको पाइन्छ। जस्तै, भगवान विष्णुको द्वारपाल जय-विजयले सनकादिकुमारहरूलाई रोकेर श्राप पाएपछि उनीहरूले क्रमशः हिरण्याक्ष, हिरण्यकशिपु, शिशुपाल, शाल्व र अन्ततः रावण र कुंभकर्णका रूपमा जन्म लिएका थिए। तुलसीदासको रामचरितमानसमा पनि प्रतापभानु, शिवगण र जय-विजयका अंशबाट रावणको जन्म भएको उल्लेख छ।कुनै कथाहरूमा रावणलाई उत्तर प्रदेशको बिसरख गाउँमा जन्मिएको भनिन्छ, जहाँ विश्रवा ऋषिको नाममा नै गाउँ बसेको मानिन्छ। यद्यपि यो कुरा पुरातात्विक प्रमाणले पुष्टि भएको छैन। यी कथाहरूले रावणलाई ब्राह्मण वंशकी राक्षस राजा रूपमा वर्णन गर्छन्।रावण शब्दको मुख्य अर्थ “रुलाउने वा चिच्याउने व्यक्ति” हो, जसले अरूलाई कराउने वा पीडा दिने काम गर्छ। व्युत्पत्तिसंस्कृत धातु “रु” बाट आएको यो शब्दले हाहाकार मचाउने, भयभीत गर्ने वा तीव्र चीत्कार गर्ने भन्ने जनाउँछ। रामायण र महाभारतमा उल्लेखित अनुसार, रावणले लोकहरूलाई रुवाएकोले भगवान शिवले उनलाई यो नाम दिए।
रावणको जन्म सम्बन्धी जानकारी पुराना हिन्दू ग्रन्थहरूमा स्पष्ट र ठ्याक्कै मितिसहित भेटिँदैन । तर धर्मग्रन्थ, पुराणहरू र विभिन्न परम्परागत मान्यताहरूका आधारमा शुद्ध नेपालीमा यसरी लेख्न सकिन्छ—हिन्दू पुराण परम्परा अनुसार रावणको जन्म श्रीरामेश्वरम नजिकै रहेको ‘कैलाशपुरी’ वा ‘लंका’ राज्यसँग सम्बन्धित ब्राह्मण वंशमा भएको मानिन्छ। धेरै ग्रन्थहरूमा रावण ऋषि विश्रवा र कैकेसीका छोरा भनी उल्लेख गरिएको छ।रावणको जन्म त्रेतायुगमा भएको मानिन्छ, तर त्यसको ठ्याक्कै सन, तिथि वा मानव इतिहासले मापन गर्न मिल्ने समय उल्लेख गरिएको छैन।कतिपय ग्रन्थहरूले रावणको जन्मस्थान लंका नै हुन् भन्छन्, भने केही परम्परामा विश्रवाङ्क आश्रम (आजको दक्षिण भारत क्षेत्रमा रहेको मानिन्छ)मा जन्मिएको उल्लेख पाइन्छ।संक्षेपमा भन्नुपर्दा -रावणको जन्म ऋषि विश्रवा र कैकेसीका घरमा भयो, उनको जन्म त्रेतायुगमा भएको मानिन्छ, जन्मस्थानका रूपमा प्रायः लंका वा विश्रवाङ्क आश्रम दुवै उल्लेख पाइन्छन्।ठ्याक्कै मिति वा वर्ष कुनै ग्रन्थमा पाइँदैन। रावणको बाल्यकाल पिता ऋषि विश्रवाको आश्रममा बित्यो, जहाँ उनी जन्मिएका थिए र दस सिर र बीस हात भएका तेजस्वी बालकको रूपमा वर्णन गरिएको छ। रावणको जन्म ब्राह्मण पिता विश्रवा र राक्षसी माता कैकसीबाट भएको थियो, जसले गर्दा उनी ब्रह्मराक्षसको रूपमा चिनिन्थे। ग्यारहौं दिन नामकरण संस्कार गरी उनको नाम रावण राखियो, र उनीका भाइहरू कुम्भकर्ण, विभीषण र बहिनी शूर्पनखा पनि त्यही आश्रममा हुर्किए। रावणले चार वेदहरूमा कुशाग्र बुध्दी देखाए र पिताको मार्गदर्शनमा वेद, पवित्र ग्रन्थ, क्षत्रिय ज्ञान तथा युध्दकला सिके। यसरी उनी विद्वान् बने, जसले पछि तपस्या र शक्तिको लागि आधार तयार पार्यो।
रावणको युवा अवस्था पौराणिक ग्रन्थहरू अनुसार धेरै असाधारण र शक्तिशाली रूपमा बितेको उल्लेख पाइन्छ। रावण सानो उमेरदेखि नै अत्यन्त प्रतिभाशाली थियो।युवावस्थामा पुगेपछि उनले धेरै वर्षसम्म कठोर तपस्या गर्यो।उनको गुरु शुक्राचार्य थिए, जसबाट उसले वेद, तन्त्र, मन्त्र, आयुर्वेद, संगीत र युद्धकला सिक्यो।तपस्याबाट प्रसन्न भएका ब्रह्माले रावणलाई “अमरजस्तै हुने वरदान” दिए।यही शक्तिका कारण उनकोमा डर नभएको, आत्मविश्वासी र अभिमानी बन्दै गयो।रावण वीणा (रावण-वीणा) को महान वादक मानिन्छ।संगीत, नृत्य, साहित्य र संस्कृत भाषामा उसले गहिरो पकड बनाएको थियो।युवावस्थामा रावण आफ्नो भाइ कुम्भकर्ण, विभीषण, बहिनी शूर्पणखा आदिसँग धेरै नजिक थियो।युवाकालमै तिनीहरू मिलेर लंका राज्यको विस्तार र सुरक्षामा काम गरे।रावण युवाकालमै साहसी र रणनीतिज्ञ बन्न पुग्यो।उसले धेरै राज्यहरू जित्दै लंकाको शक्ति विस्तार गर्यो।शक्ति र वरदानले भरिपूर्ण भएपछि उसमा अहंकार बढ्न थाल्यो।यही अहंकारले पछि ठूलो सङ्घर्ष र विनाशतर्फ डोहोर्याउन थालेको रामायणमा उल्लेख छ।रावणको युवा अवस्था विद्या, तपस्या, शक्ति, कला र साहसले भरिएको थियो। ऊ अत्यन्त प्रतिभाशाली र योग्य थियो, तर शक्ति बढ्दै जाँदा अहंकार पनि बढ्दै गयो, जसले पछि उसको जीवनलाई मोड दियो।रावणलाई सामान्यतया केवल “खलनायक” रूपमा चित्रण गरिन्छ, तर धार्मिक दृष्टिले हेर्दा उनको विचार–दर्शन गहिरो, वैदिक ज्ञानमा आधारित र तान्त्रिक–शैव परम्परासँग धेरै नजिक थियो जस्तै- रावण भगवान् शिवका अत्यन्त प्रिय भक्त मानिन्छन्।उनले शिवलाई प्रसन्न पार्न “शिवताण्डव स्तोत्र” जस्ता अद्भुत स्तोत्रहरू रचना गरेको कथन छ।शिवको शक्ति, ताण्डव, ब्रह्माण्ड–नाश–सृष्टिका चक्रमा उनको विश्वास गहिरो थियो।रावण चार वेद, छ वटा शास्त्र, आयुर्वेद, तर्कशास्त्र, संगीत, ज्योतिष र तन्त्रविद्यामा पारंगत थिए भनिन्छ।लङ्कामा उनले धेरै वेद–शास्त्र अध्ययन केन्द्र चलाएका थिए भन्ने पुराणिक वर्णन पाइन्छ।उनले शक्तिसाधना, योगसाधना र तान्त्रिक अनुष्ठान अत्यन्त उच्च स्तरमा गरेको उल्लेख छ।शक्ति र प्रकृतिको संयोजनबाट बल प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने तान्त्रिक दर्शन उनको धार्मिक सोचको एउटा हिस्सा थियो।रावणका धेरै कर्म गलत थिए, तर राजधर्म सम्बन्धी उनका विचार स्पष्ट मानिन्छन्।जसले राज्य र प्रजाको हित गर्छ, त्यसलाई धर्म ठान्नुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो।देव–असुर विभाजनलाई उनले अन्यायपूर्ण मानेको भनिन्छ।आफ्नो जाति (राक्षस) लाई देवताले उपेक्षा गरेको अनुभवले उनी धेरै कुरा “विद्रोही” दृष्टिले हेर्थे।चाहे उनी गलत भए पनि, त्यो विद्रोही सोचले उनी धार्मिक दृष्टिले सामान्य पात्रभन्दा फरक र जटिल देखिन्छन्।रावण अत्यन्त ज्ञानी भए पनि, त्यही ज्ञानले जन्माएको अहंकार उनको धार्मिकपथबाट विचलनको प्रमुख कारण बनेको कथा छ।अहंकारले धर्मलाई नष्ट गर्छ भन्ने रामायणको ठूलो शिक्षा उनीबाटै देखिन्छ।रावणको धार्मिक दर्शन शैव भक्ति + तान्त्रिक साधना + वैदिक–शास्त्रीय ज्ञान + राजधर्म मा आधारित थियो।तर उनको अहंकार, दुराग्रह र अनियन्त्रित इच्छा ले उनको धार्मिक महानता छायामा पर्यो।
रावणलाई सामान्यतया रामायणमा खलनायकका रूपमा देखाइन्छ, तर उसले गरेको धेरै सत्कर्म (रामायणमा उल्लेख भएका सकारात्मक गुण र कर्म) पनि थिए। तल रावणका प्रमुख सत्कर्महरू सरल तर स्पष्ट रूपमा दिइएको छन्।रावण वेद, पुराण, तन्त्र, ज्योतिष, आयुर्वेद आदिमा पारङ्गत अत्यन्तै विद्वान् राजा थियो।उसलाई त्रिकालदर्शी र महाब्राह्मण पनि भनिन्थ्यो।रावण भगवान् शिवको तीव्र भक्त थियो।रावणले रचेको ‘शिव ताण्डव स्तोत्र’ आजसम्म महान् स्तोत्र मानिन्छ।लङ्का उसको शासनमा अत्यन्त समृद्ध, सुव्यवस्थित, अपराधरहित र आर्थिक रूपमा बलियो थियो।प्रजाहरू सुरक्षित र सम्पन्न थिए – यसले रावणको प्रशासनिक क्षमताको प्रमाण दिन्छ। रावणको शासनकालमा कर (tax) न्यून थियो।रावणको नीति धनी–गरिब सबैलाई समान अवसर दिने नीति थियो। आफ्नो राज्यमाथि बाह्य खतरा नआओस् भनेर रावण सदैव सतर्क रहन्थ्यो। रावण युद्धकला, खड्ग, धनुषबाण र जादुई विद्यामा दक्ष थिए।लङ्का रक्षा प्रणाली अत्यन्त व्यवस्थित बनाएको थियो।रावणले बहिनी शूर्पणखाको अपमान भएपछि त्यसको सम्मान जोगाउन हस्तक्षेप गरेको थियो (यद्यपि त्यसले युद्ध जन्मायो)। रावणले भाइ कुम्भकर्ण र विभीषणलाई उच्च सम्मान दिन्थ्यो।रावणले कठोर तपस्या गरेर शिवजीबाट ठूलो वरदान पनि प्राप्त गरेको थियो।भगवान् ब्रह्माबाट पनि धेरै वरदान पाएको थियो।रामायणका धेरै संस्करणमा उल्लेख छ कि रावणले सीताको मर्यादा कहिल्यै भंग गरेन।उसले मानसिक रूपमा आहत गरे पनि शारीरिक मर्यादा भंग नगरेको नै रामायणमा पुष्टि हुन्छ।आफ्ना शत्रुसमेत आए भने अतिथिका रूपमा सम्मान दिने संस्कार थियो।राम–रावण युद्धअघि हनुमान लङ्कामा छिरेका बेला रावणले दूतको मर्यादा जोगाएको देखिन्छ (यद्यपि पुच्छरमा आगो लगाउने निर्णय उसको परिषद्ले गर्यो)।ब्राह्मण स्वयं भएर पनि गुरुहरू, ऋषि–मुनिहरूलाई उच्च सम्मान गरेको पाइन्छ। रावण दोषरहित थिएन, अहंकार र अभिमानले गर्दा उसले धेरै गलत काम पनि गर्यो।तर विद्वत्ता, प्रशासन, तपस्या, शिवभक्ति र प्रजा–हितका कार्यहरू उसको सत्कर्म मानिन्छन्।रावणलाई रामायणमा प्रायः खलनायकका रूपमा देखाइन्छ, तर उसलाई महादेवको परमभक्तका रूपमा पनि चिनिन्छ। विभिन्न पुराण र दक्षिणभारतीय शैव परम्परामा रावणको शिव–भक्तित्व विशेष रूपमा उल्लेख गरिएको छ।रावणले जीवनभर महादेवको आराधना गर्यो। उसले कठोर तपस्या गरेर शिवलाई प्रसन्न पारेको कथन पाइन्छ। शिवले उसलाई धेरै वरदान दिए, जसका कारण रावण अत्यन्त शक्तिशाली भयो।रावणले शिवको स्तुतिमा प्रसिद्ध शिव ताण्डव स्तोत्र रचना गरेको मानिन्छ।यस स्तोत्रमा महादेवको शक्ति, सौन्दर्य, ताण्डव नृत्य र दिव्य स्वरूपको वर्णन पाइन्छ। आज पनि धेरै शिवभक्तले यो स्तोत्र गाउने गर्छन्।एकपटक रावण कैलाश पर्वत पुगेर पर्वत नै उठाउन खोज्यो। यस कार्यले शिवको ध्यान प्रभावित भयो। शिवले चर्को दवाब दिएपछि रावणको हात/शरीर च्यापियो र उसलाई ठूलो पीडा भयो।पीडामा पनि रावणले शिवको स्तुति गाइरहेको प्रसंग उल्लेख गरिएको छ। यही प्रसंगपछि उसलाई ‘रावण’ (रव = कराउनु) नाम परेको भनाइ छ। रावणले महादेवको तपस्या गर्दा शिवले उसलाई ‘छन्द्रहास’ नामक दिव्य तलवार दिए। यो तलवार शिवको वरदान र रावणको भक्तिको प्रतीक मानिन्छ ।परम्पराअनुसार, रामेश्वरमको प्रसिद्ध शिवलिङ्ग रावणले नै प्रतिष्ठित गरेको भनिन्छ। यही लिङ्गमा युद्धअघि रामले पनि पूजा गरेको उल्लेख रामायणमा भेटिन्छ, जसले रावणको शिवप्रति गहिरो ज्ञान र श्रद्धा देखाउँछ।कथाहरू अनुसार, रावणले अत्यन्त लामो समयसम्म शिवको तपस्या गर्यो। केही वर्णनअनुसार, उसले क्रमैसँग आफ्ना दश टाउका शिवलाई अर्पण गरेर तपस्या गरेको पनि पाइन्छ।रावण महान शिवभक्त भए पनि शक्तिसँगै जन्मिएको अहंकार र अधर्मले उसको पतन गरायो। शक्तिको दुरुपयोग र अन्यायबाट उसले आफैँले निम्त्याएको विनाश भोग्यो।रावण जटिल चरित्र हो—एकातिर विद्वान्, शिवभक्त, काव्य र सङ्गीतमा निपुण;अर्कोतिर अहंकार र अधर्मका कारण पतन भएको शासक।त्यसैले रावणलाई केवल खलनायक मात्र होइन, एक शक्तिशाली शिवभक्त तर व्यक्तित्वगत कमजोरीले पतन भएको पात्र का रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।
रावण भगवान शिवको परम्भक्त भएपनि भगवान नारायण वा विष्णु प्रति उनी सकारात्मक थिएनन् र यी कारणहरूले गर्दा उनी भगवान् नारायण वा विष्णु प्रति नकारात्मक रहेको मान्न सकिन्छ ।
रावण कट्टर शिवभक्त थियो। उसले आफ्नो आध्यात्मिक शक्ति र सिद्धि सबै शिवपूजाबाट प्राप्त भएको मान्थ्यो।यसैले उसको धर्म–झुकाव “शैव परम्परा” तर्फ थियो, र भगवान नारायण (वैष्णव परम्परा) प्रती उसको मनमा नजिकपन थिएन।पुराण अनुसार, भगवान नारायणले आफ्नो वराह अवतारमा रावणका पुर्खाहरू (हिरण्याक्ष–हिरण्यकश्यप) लाई मारेको कथा पाइन्छ।यसै कारण राक्षस वंशमा नारायण प्रती असन्तोष राखिएको बताइन्छ।रावण पनि यही पारिवारिक वैमनस्य बोकेर हुर्किएको देखिन्छ।राम नारायणको अवतार थिए।रामसँगको युद्ध भएकाले रावणले विष्णुको प्रभाव, शक्ति र न्यायलाई स्वीकार गर्न चाहँदैन थियो।यी धार्मिक द्वन्द्वहरू महाकाव्यमा “धर्म–अधर्मको संघर्ष” रूपमा देखाइन्छ।रावण अत्यन्त विद्वान, तपस्वी र शक्तिशाली थियो।उसले आफू नै सर्वोच्च शक्तिशाली हुँ भन्ने अहंकारका कारण अरू देवताहरूको प्रभुत्व स्वीकार गर्दैन थियो।विष्णु सर्वोच्च नायक मानिने भएकाले रावणले त्यो मान्न अस्विकार गर्यो।विष्णु देवताहरूका रक्षक भएकोले राक्षसप्रधान लंकाका शासक रावणले विष्णु दर्शनलाई मान्न आवश्यक देखेन।
रावण ठूलो तपस्वी र विद्वान् थियो। सुरुमा उसको मुख्य आराध्य ब्रह्मा नै थिए। उसले शक्तिशाली र सिद्ध राजा बन्न चाहेर धेरै वर्षसम्म कठोर तपस्या गरेको थियो।
उसले अत्यन्त कडा तपस्या गर्दै शरीरलाई धेरै पीडा सह्यो। जंगलमा बसेर भोजन त्याग्यो र ध्यान तथा जपमा मात्र लागिरह्यो।कथाहरूमा भनिएको छ कि रावणले हजार वर्षसम्म तपस्या गरेको र शरीरका भाग–भाग काटेर ब्रह्मालाई अर्पण गरेको। यो उसको अडिग भक्ति र संकल्पको प्रतीक मानिन्छ।उसको तपले ब्रह्मा प्रसन्न भए। त्यसपछि ब्रह्माले रावणलाई धेरै वरदान दिए र त्यो वरदान देवता, दानव र यक्षहरूले मार्न नसक्ने क्षमता अपार शक्ति थियो -रावणले ब्रह्मालाई सृष्टिकर्ता र ज्ञानका मूल स्रोत रूपमा मानेको देखिन्छ। उसले ब्रह्माबाट प्राप्त वरदानको कारण आफू अभय हुनु नै आफ्नो तपको परिणाम ठान्यो।रावणको ब्रह्माप्रति पनि भक्ति अत्यन्त कठोर, दृढ र त्यागपूर्ण थियो। उसको तपस्या र भक्ति नै उसको शक्ति, बुद्धि र अभिमानको मूल आधार बनेको थियो।
रावणलाई केवल शक्तिशाली राजा वा विद्वान मात्रै हैन, प्राचीन समयको एक वैज्ञानिक प्रकृतिको व्यक्ति मानिन्छ। उसले वेद, तन्त्र, आयुर्वेद, ज्योतिष, गणित र खगोलशास्त्रमा गहिरो ज्ञान हासिल गरेको वर्णन पाइन्छ।रावणले ग्रह, तारा र नक्षत्रहरूको गति बुझ्थ्यो।उसले रावण संहिता मार्फत ग्रहदशा, शुभ-अशुभ काल, ज्योतिषीय गणना जस्ता विषयहरू वर्णन गरेको भनाइ छ।ग्रहहरूको स्थितिले मानिसको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अध्ययनमा उसको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छ।रावणले अर्जुन, अशोक, ब्रह्मी जस्ता वनस्पतिहरूको गुण-अवगुण पहिचान गरेको मानिन्छ।उसले ११ प्रकारका चिकित्सा-ग्रन्थ लेखेको भनिन्छ, जसमा –कुम्भकर्णीयम्, उद्धिषणम्, अर्धसंग्रहम् आदि नाम पाइन्छन्।शल्यक्रिया (सर्जरी) र वनस्पतिजन्य औषधिको प्रयोगमा पनि उसे निपुण रहेको उल्लेख रहेको छ।रावणले विभिन्न प्रकारका यन्त्र, उड्ने रथ (पुष्पक विमान) र दूरी-संवेदी कवचहरू बनाएको पौराणिक वर्णन छ।असुर-विज्ञान भनिने तन्त्र-आधारित ऊर्जा प्रयोगमा उसले दक्षता देखाएको मानिन्छ।किल्ला निर्माण, सीधो–टिकाउ संरचना र धातु विज्ञानमा पनि उसको भूमिका रहेको दन्तकथा छ। रावणलेज्योतिषीय गणनाका लागि जटिल गणितीय सूत्र प्रयोग गर्थ्यो। यस सङ्गै रावणले समय मापन, मुहूर्त गणना, नक्षत्र चक्र, ग्रहण चक्र जस्ता विषय उसकी वैज्ञानिक क्षमताको उदाहरण मानिन्छ।रावणलाई पौराणिक ग्रन्थहरूमा एक बहुविद्या-विशारद रूपमा चित्रण गरिएको छ। उसको विज्ञान-सम्बन्धी ज्ञान खगोलशास्त्र, आयुर्वेद, ध्वनि-विज्ञान, गणित र विभिन्न यन्त्र तथा तन्त्रहरूमा फैलिएको देखिन्छ। यसैले रावणलाई केवल एक पात्र होइन, प्राचीन वैज्ञानिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा पनि अध्ययन गरिन्छ।
रावणलाई केवल युद्धकौशल वा तपस्यामा मात्र होइन, संगीतमा पनि अत्यन्त जान्ने पात्र मानिन्छ। पुराना ग्रन्थहरूमा रावणलाई वीणा, स्वर, ताल र लयको गहिरो ज्ञाता रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उसको पिता विश्वेश्वर शिवका दैदीप्यमान भक्त भएकाले रावणले शिवसँग सम्बन्धित धेरै संगीत परम्पराहरू सिकेको जनाइन्छ।
रावणले रावणहस्त वीणा नामको विशेष प्रकारको तन्त्रीवाद्य निर्माण गरेको भनिन्छ। यो वाद्य आजको सारंगी वा वीणासँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ। रावणले बनाएको भनिने रुद्र वीणा परम्परा पनि भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ।
ग्रन्थहरूका अनुसार रावणले सामवेदिक स्वर, मन्त्रहरूको उच्चारण, र लयबद्धता अत्यन्त राम्रोसँग बुझ्थ्यो। ऊ संगीतलाई केवल मनोरञ्जनको साधन होइन, आध्यात्मिक साधनाको रूपमा लिने गर्थ्यो। यसैले शिवको स्तुतिमा गाइने शिवताण्डव स्तोत्र पनि अत्यन्त लयबद्ध र काव्यात्मक मानिन्छ, जुन रावणले स्वयं काव्यात्मक लयमा रचना गरेको विश्वास गरिन्छ।
रावण संगीतका स्वर, ताल, अलंकार, गान शैली जस्ता आधारभूत तत्त्वमा दख्खल राख्ने पात्रका रूपमा देखिन्छ। उसले संगीतलाई ब्रह्माण्डको गति र कम्पनसँग जोडेर बुझ्ने सोच राख्थ्यो।
रावणले लङ्कामा २८,८०० वर्ष (७२ चोकडी × ४०० वर्ष) सम्म शासन गरेको विभिन्न पुराण र रामायणका वर्णनहरूमा उल्लेख छ। शासन कालको विशेषता रावणको शासन स्वर्णनगरी लङ्कामा समृद्ध र शक्तिशाली थियो, जसमा राक्षसहरूको साम्राज्य विस्तार भएको थियो। उनले कुबेरलाई पराजित गरी लङ्का हात पारेका थिए र तपस्याबाट प्राप्त वरदानले उनको राज्य अजेय जस्तो बनेको थियो। तर अन्तिम चरणमा अधर्मी कार्यहरूका कारण श्रीरामसँग युद्ध भयो। विविध अनुमानहरूकतिपय स्रोतहरूमा उनको शासनकाल र जीवनायु १०,००० देखि ४०,००० वर्षसम्म भनिएको छ, जसमा तपस्या (११,००० वर्ष) र अन्य घटनाहरू जोडिन्छन्। यी काल्पनिक युगीय गणनामा आधारित छन्, जसले त्रेतायुगको सन्दर्भ दिन्छ।
राजाको रूपमा रावणले लङ्कालाई स्वर्णनगरी बनाएर राक्षसहरूलाई सुन्दर घर, महल र सुखसुविधा उपलब्ध गराए, जसले उनको राज्य समृद्ध बन्यो। उनले कुबेरबाट पुष्पक विमान प्राप्त गरी राज्य विस्तार गरे र असुरहरूलाई पूर्ण सुरक्षित राखे। प्रशासनिक र सांस्कृतिक योगदानरावण कुशल राजनीतिज्ञ, वास्तुकार, संगीतकार र ब्रह्मज्ञानी थिए, जसले ज्योतिषका ग्रन्थहरू र शिव ताण्डव स्तोत्र रचना गरे। उनले शिवभक्तिको कारण धार्मिक ग्रन्थहरू लेखे र लङ्कालाई तिनै लोकका सुन्दर नगरी बनाए। सैन्य र सामाजिक कार्यहरू उनले सुम्बा, बालीद्वीप, अङ्गद्वीप आदिका क्षेत्रहरू जितेर साम्राज्य फैलाए र अनुशासित सेनापतिका रूपमा राज्य सुदृढ बनाए। चिकित्सा, ज्योतिष र तन्त्रका क्षेत्रमा पनि योगदान दिए, जसले उनलाई विद्वान् राजाको रूपमा चिनायो।
रावणको आयु रामायण र पुराणहरूमा विभिन्न स्रोतहरू अनुसार फरक-फरक उल्लेख गरिएको छ, जसमा सामान्यतया कम्तीमा ४०,००० वर्ष वा सोभन्दा बढी मानिएको छ। विभिन्न अनुमानहरूभगवत पुराणमा रावणको आयु ११,००० वर्ष बताइएको छ भने आदिकाव्य (रामकाव्य) मा १,००० वर्षको उल्लेख छ।
कतिपय पुराणहरूमा उनको शासनकाल ७२ चौकड़ी (१ चौकड़ी = ४०० वर्ष) अर्थात् २८,८०० वर्ष थियो, जसलाई तपस्याको समय र अन्य अवधिसँग जोड्दा कुल आयु ३९,८०० देखि ४०,००० वर्ष पुग्छ। त्रेतायुगको सन्दर्भत्रेतायुगमा मानव आयु १०,००० वर्षसम्म हुने विश्वास थियो, र रावणको मृत्यु समयमा उनको उमेर ४०,००० वर्ष वा ११२ दिव्य वर्षको अनुमान गरिन्छ।
यी गणनाहरू वैदिक कालगणनामा आधारित छन्, जसमा श्रीरामको उमेर ५१ वर्ष हुँदा रावणको वध भएको मानिन्छ।
रावणलाई दसानन भनिनुको मुख्य कारण उनको दस सिर भएको विश्वास हो, जसलाई रामायण र अन्य पौराणिक कथाहरूमा उनको विद्वत्ता, शक्तिको प्रतीक वा तपस्याको फलको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। वाल्मीकि रामायणमा उनलाई दशग्रीव (दस ग्रीवा भएका) भनिएको छ, जसले दसानन नामको उत्पत्ति गरेको हो।व्याख्या र कथाहरूरावणका दस सिरहरू छ वेदहरू र चार वेदहरू (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद) को ज्ञाताको प्रतीक मानिन्छन्, जसकारण उनलाई दशकंठी वा दसानन भनियो। एक कथानुसार, शिवको तपस्यामा रावणले १० पटक आफ्नो सिर काटेर हविगमन गरे, जसबाट शिवले प्रसन्न भई दस सिरको वरदान दिए। तुलसीदासको रामचरितमानसमा यी दस सिर काम, क्रोध, लोभ जस्ता दस विकारहरूको प्रतीक छन्।अन्य मतहरूजैन ग्रन्थहरूमा रावणको माताले दिएको नौ मोतीको हारले उनको सिरको प्रतिबिम्ब देखाएर दसमुखको भ्रम उत्पन्न भएको उल्लेख छ। केही विद्वानहरूका अनुसार यो प्रतीकात्मक मात्र हो, वास्तविक दस सिर थिएनन् तर मायावी शक्तिले यस्तो भ्रम सिर्जना गर्थ्यो। यी कथाहरूले रावणको विद्वान् र शक्तिशाली व्यक्तित्व झल्काउँछन्।
रावणको विवाह मुख्य रूपमा मय दानवका छोरीहरू मन्दोदरी र धन्यमालिनीसँग भएको थियो, जसलाई क्रमशः पहिलो र दोस्रो पत्नी मानिन्छ। केही स्रोतहरूमा तेस्रो पत्नीको पनि उल्लेख छ तर उनको नाम अज्ञात छ।पत्नीहरू मन्दोदरी: मयासुरकी ठुली छोरी र रावणकी मुख्य रानी, जसलाई हेमा अप्सराको गर्भबाट जन्मिएको मानिन्छ। उनले विष्णुभक्ति गर्ने गर्थिएँ तर रावणसँग भएको विवाहपछि विष्णु भक्ति छोडेकी थिइन्।धन्यमालिनी (दम्यमालिनी): मयासुरकी सानी छोरी, मन्दोदरीकी बहिनी। केही कथामा उनलाई रावणको दोस्रो पत्नी भनिएको छ।तेस्रो पत्नी: नाम थाहा नभएको, केही कथामा रावणले उनको हत्या गरेको उल्लेख छ। रावणको सन्तानहरू पत्नीअनुसार फरक पर्छन्:मन्दोदरीबाट: मेघनाद (इन्द्रजित्), अक्षयकुमार।धन्यमालिनीबाट: अतिकाय, त्रिशिरा (त्रिशरा), नरान्तक, देवान्तक।तेस्रो पत्नीबाट: प्रहस्त, नरान्तक, देवान्तक (केही स्रोतमा भिन्नता)।यी विवरणहरू रामायणका विभिन्न संस्करण र लोककथामा आधारित छन्।
रामायणमा रावणलाई शक्तिशाली, विद्वान् र तपस्वी पात्रका रूपमा चित्रित गरिएको छ। तर उसका केही व्यवहार र निर्णयले उसलाई अधर्मको बाटोतिर डोर्यायो। रावणका नराम्रो कार्यहरूले अन्त्यमा उसको राज्य, परिवार र जीवन सबै नष्ट भयो। उसका प्रमुख अधार्मिक कर्महरू यसप्रकार छन् – रावणले गरेको सबैभन्दा ठूलो अधर्म भनेको सीताको अपहरण हो। उसले ऋषि जटायुसहित धेरै पात्रलाई मार्दै सीतालाई कपट, मायाजाल र छलको प्रयोग गरेर लंका लगे। पर-स्त्रीलाई जबर्जस्ती लैजानु नै रामायणमा उसको मुख्य अपराध थियो। रावण शक्तिशाली र विद्वान् थियो, तर घमण्डले उसलाई अन्धो बनायो। उसले आफ्नो शक्ति र वरदानलाई नै ठूलो ठान्यो र धर्म-अधर्म छुट्याउन सकेन। घमण्डकै कारण उसले रामजस्ता धर्मात्मासँग संघर्षलाई निम्त्यायो।उसले पर-स्त्रीलाई सम्मान गर्न सकेन। सीतालाई आफ्नो बनाउन चाहने सोच नै उसको पतनको मुख्य कारण बन्यो। पर-स्त्रीप्रति लोभ त्यतिबेला नैतिक दृष्टिले ठूलो दोष मानिन्थ्यो।विभीषण, मन्त्री र विद्वान्हरूले सीतालाई रामलाई फर्काउन धेरैपटक सल्लाह दिए। तर रावणले कसैको कुरा सुनिदिएन। उसको हठ र एकपक्षीय निर्णयसहितको व्यवहारले सम्पूर्ण लंका विनाशतिर धकेल्यो।रावणले वरदानको दुरुपयोग गर्दै ऋषि-महर्षिहरूलाई तपस्या गर्न नदिने, यज्ञमा बाधा पुर्याउने, र देवताहरूलाई डराउने काम गर्यो। धार्मिक र आध्यात्मिक कर्ममा बाधा पुर्याउनु ठूलो अधर्म मानिन्छ।कुबेर रावणका सहोदर दाजु थिए। रावणले ताकत र बलको प्रयोग गरी कुबेरको पुष्पक विमान छिन्यो। आफैँभन्दा ठूलो धनी दाजुलाई अन्यायपूर्वक कष्ट दिनु नैतिक दृष्टिले गलत मानिन्छ।रावण र उसका सेनापतिहरू युद्धमा बारम्बार अनैतिक तरिका प्रयोग गर्थे जस्तै मायावी रूप धारण गर्नु,असुर-सिद्धि प्राप्त गर्नु, छलकपट इतियादी। युद्धमा नैतिक मर्यादा तोड्नु रामायणमा ठूलो दोष मानिएको छ।रावणका निर्णयहरू धर्मभन्दा बढी क्रोध, बदला, स्वार्थ र लोभमा आधारित थिए। आफ्नो इच्छालाई नै सत्य मान्ने स्वभावले सबैलाई पीडा दियो र अन्ततः उसको राज्य नष्ट भयो।रावण जन्मदेखि नै अधर्मी थिएन। उसले ज्ञान, शक्ति र भक्ति दुवै हासिल गरेको थियो। तर घमण्ड, हठ, पर-स्त्रीप्रति लोभ, छल-कपट र अनैतिक व्यवहारले उसलाई युद्ध, विनाश र मृत्यु तिर धकेल्यो। उसका नराम्रो कर्मले देखाउँछ कि शक्ति र ज्ञान हुँदा पनि गलत निर्णयले पतन ल्याउँछ।
रावण र रामबीच भएको युद्धलाई लंका युद्ध भनिन्छ, जो रामायणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण र निर्णायक घटना हो। रावणले छलकपट र बल प्रयोग गरी सीताको अपहरण गरेपछि रामले उनलाई उद्धार गर्न युद्धको मार्ग रोजे। राम, लक्ष्मण र वानर सेनाले समुद्रमाथि नल–नीलले बनाएर दिएको पुल, रामसेतु, पार गरी लंकातर्फ अघि बढे। युद्ध सुरु हुँदै वानर सेना र राक्षस सेना बीच भीषण भिडन्त भयो। मेघनादले अदृश्य भएर नागपाश प्रयोग गरी राम र लक्ष्मणलाई बाँधे पनि गरुड आएर उनीहरूलाई मुक्त गराए, पछि लक्ष्मणले शक्तिशाली अस्त्र प्रयोग गरी मेघनादलाई पराजित गरे। त्यसपछि कुम्भकर्ण अत्यन्त शक्तिशाली रूपमा युद्धमा प्रवेश गर्यो र वानर सेनामा ठूलो विनाश मच्चायो, तर अन्ततः रामले दिव्य अस्त्रको प्रहारबाट उसलाई मारे। अन्तिम दिन राम र रावण आमनेसामने भयानक युद्धमा भिडे। रावण दिव्यास्त्र, वरदान र अपार शक्तिका कारण बारम्बार उभिन्थ्यो भने रामले धैर्यपूर्वक युद्ध जारी राखे। अन्ततः विभीषणले रावणको अमरता नाभीको अमृतकुण्डमा रहेको जानकारी दिएपछि रामले ब्रह्मास्त्रबाट त्यही स्थानमा प्रहार गरे र रावण भूमिमा ढल्यो। युद्ध समाप्त भएपछि विभीषणलाई लंकाको राजा बनाइयो, सीताको उद्धार भयो र राम अयोध्या फर्किए। यस युद्धले अन्ततः सत्य, धर्म र न्यायको विजय स्थापना गर्यो।
रामसित युद्धमा पराजित भएर भुइँमा ढलेपछि रावणका आँखामा पहिलोपटक अहंकार होइन, आत्मबोधको ज्योति देखा पर्छ। जीवनभरको शक्तिशाली अस्तित्व, दिग्विजयका स्मृति, र आफ्नो साम्राज्यको गर्व त्यस क्षण एक क्षणमै माटोझैँ भताभुंग हुन्छ। धीर–वीर राक्षसराज रावणले अन्ततः स्वीकार गर्छ कि उसको पतनको मूल कारण बाह्य शक्ति होइन, भित्र लुकेर बसेको अहंकार नै हो। सीता हरण उसको जीवनको सबैभन्दा गम्भीर भूल थियो र यिनै कर्महरूले उसलाई धर्मबाट टाढा धकेले। ढलिरहेको अवस्थामा उसले रामको महानता र धर्मशीलता पहिचान गर्दै भन्छ कि रामसँग वैर राख्नु, उनीजस्ता सत्पुरुषविरुद्ध हात उठाउनु, र विभीषणले दिएको चेतावनी नमान्नु सबै मूर्खतापूर्ण निर्णयहरू थिए। मृत्युपथमा उभिएर रावणका शब्दहरू आत्मसमर्पणझैँ लाग्छन्—“अधर्मको जीत कहिल्यै हुँदैन, सत्य र धर्म सदैव विजयी हुन्छन्।” उसले आफ्नो जीवनका गल्तीहरूको पछुतो प्रकट गर्दै स्वीकार गर्छ कि शक्ति र ज्ञानको गर्वले उसलाई अन्धो बनायो र यही अन्धत्वले लंका मात्र होइन, उसको सम्पूर्ण अस्तित्व नै नाश गर्यो। रावण अन्त्यमा रामलाई महापुरुषका रूपमा स्वीकार गर्दै, “शुभ काम ढिलो नगर्नु, खराब काम चाँडो नगर्नु” भन्ने जीवन–उपदेश दिन्छ, किनभने यही दुई सिद्धान्त उल्टो गरेर उसले आफ्नै विनाश निम्त्याएको थियो। यसरी उसको अन्तिम स्वीकृतिले चरम शक्तिसम्पन्न राक्षसको हृदयमा अन्ततः सत्यको विजय र धर्मको स्वीकृति स्थापित गर्छ।
वर्तमान समयमा पनि भारत तथा केही अन्य देशमा रावणलाई कुलदेवता, विद्वान् पात्र वा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा मान्ने समुदायहरू छन्। भारतको दक्षिण भाग, विशेष गरी तमिलनाडु, कर्नाटक र आन्ध्र प्रदेशमा रहेका केही द्राविड समुदाय र राक्षस वंशको दाबी गर्ने परिवारहरू रावणलाई आफ्नो आदिपुरुष मान्छन्। उनीहरू रावणलाई बलशाली, विद्वान् र शिवभक्तको प्रतिक मानिन्छन्। तमिलनाडुका केही जातीय समूह, जस्तै कुरवर र पुलैयार समुदायले रावणलाई सांस्कृतिक नायकको रूपमा सम्झन्छन्।नेपाल र हिमाली क्षेत्रमा पनि कतिपय जनजाति तथा स्थानीय बौद्धिक समूहहरू रावणलाई एक विद्वान् राजा, तन्त्र–मन्त्रका ज्ञाता तथा संगीत–विज्ञानका पारखीका रूपमा सम्मान गर्छन्। श्रीलङ्कामा त खासगरी सिंहली तथा तमिल परम्पराका केही समूहले रावणलाई आफ्नो इतिहाससँग जोडिएको शक्तिशाली शासकका रूपमा बुझ्छन्।यस्ता समुदायहरूले रावणलाई रामायणको एकतर्फी चित्रणले मात्र नभई इतिहास, संस्कृति र जातीय पहिचानको दृष्टिले पनि व्याख्या गर्ने गर्छन्। त्यसैले आज पनि रावण कतिपय क्षेत्रमा सांस्कृतिक नायक, ज्ञान–विज्ञानका संरक्षक, र द्राविड सभ्यताको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ।
रावण मुख्यतः हिन्दू सनातन धर्मका ग्रन्थहरू—जस्तै रामायण, पुराणहरू र तन्त्र ग्रन्थहरूमा—विस्तारपूर्वक वर्णन भएको पात्र हो। तर यसका अतिरिक्त बौद्ध, जैन तथा तमिल साहित्यजस्ता अन्य धार्मिक वा सांस्कृतिक ग्रन्थहरूमा पनि रावणबारे उल्लेख पाइन्छ। बौद्ध परम्पराको लंकावतार सूत्रमा रावणलाई “रावण राज” नामले उल्लेख गरिन्छ, जसले भगवान् बुद्धलाई लङ्कामा निम्त्याइ ज्ञान सुन्ने कथन पाइन्छ। यी स्रोतहरूमा रावणलाई अत्याचारी नभई बुद्धिजीवी तथा सत्य–अन्वेषी राजाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।जैन धर्मको पद्मपुराण र पउमचरियम्मा रावणको चरित्र फेरि फरक ढङ्गले वर्णित छ। जैन परम्परामा राम र रावण दुवै गैर–दैवी मानिएका छन्, र रावणलाई पुनर्जन्मको चक्रमा बाँधिएको एक बलशाली मानवका रूपमा देखाइन्छ। यहाँ रावणलाई अत्यन्त विद्वान्, वीणावादक र शासनकला जान्ने शासकका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।त्यसैगरी दक्षिण भारतको तमिल शैव-साहित्य, विशेष गरी कंब रामायण तथा लोककथा–पुराणहरूमा रावणलाई शिवभक्त, पराक्रमी राजा र द्राविड पहिचानको नायकका रुपमा सम्मानपूर्वक चित्रित गरिएको छ। यी ग्रन्थहरूमा रावणको छवि केवल नकारात्मक नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र सांगीतिक कौशल भएको व्यक्तित्वका रूपमा समेत भेटिन्छ।यसरी, सनातन धर्मबाहेकका अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक ग्रन्थहरूले रावणलाई अलग–अलग दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्दै, उसलाई कहिले दार्शनिक, कहिले विद्वान्, त कहिले शक्ति र अहंकारको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
०००
