— भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
मेघनाथ छेत्रीद्वारा लिखित ‘मन’ निबन्धात्मक लेखसङ्ग्रह सन् २०२१ मा पहिलोपटक प्रकाशित कृति हो। १६३ पृष्ठमा समेटिएको यस पुस्तकमा जम्मा २८ वटा लेख सङ्गृहीत छन्। आकारका दृष्टिले यो मध्यम आकारको पुस्तक हो। यसका प्रकाशक सोनादा, दार्जिलिङस्थित रमेश बन्धु प्रकाशन हुन् भने मुद्रणको कार्य सिलिगुडीस्थित ग्राफिक प्रिन्टिङ प्रेसमा गरिएको छ। पुस्तकको अक्षराङ्कन तथा आवरण सज्जाको कार्य खरसाङस्थित ज्ञानकुञ्ज बुक्सले गरेको छ।
यस सङ्ग्रहका प्रारम्भिक १४ वटा लेखमा लेखकले मुख्यतः आध्यात्मिक, नैतिक तथा सामाजिक विषयवस्तुलाई समेटेका छन्। सनातन हिन्दू धर्मको दर्शनलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका यी रचनाहरूमा नैतिक आदर्श, उपदेशात्मक विचार, आध्यात्मिक चेतना र समाज सुधारका सन्देशहरू प्रस्तुत गरिएका छन्। लेखक स्वयं मानव धर्मसँग आबद्ध रहेकाले पनि उनका रचनाहरूमा मानव धर्मको दर्शन र त्यसका आदर्शहरूको प्रभाव स्पष्ट रूपमा अनुभूत गर्न सकिन्छ। उनले यस सङ्ग्रहमा मानव धर्मका प्रणेता सतपाल जी महाराजको जीवनीदेखि लिएर मानव धर्मको प्रचारप्रसार, सामाजिक सद्भाव र आध्यात्मिक चेतनासम्मका विविध विषयलाई समेटेका छन्।
यस सङ्ग्रहमा ‘मानव धर्मका प्रणेता सतपाल जी महाराज’, ‘उत्तर पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा मानव धर्म प्रचारप्रसारको स्वर्णजयन्ती’ तथा ‘सद्भावना सम्मेलनको आध्यात्मिक एवं सांस्कृतिक पक्ष’ जस्ता लेखहरू मानव धर्म र सतपाल जी महाराजसँग सम्बन्धित छन्। यी लेखहरूमा लेखकले मानव धर्मको मूल मर्मलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेका छन्। मानिस हिन्दू, मुस्लिम, सिख वा इसाई हुनुभन्दा पहिले मानव हो र मानव हुनुको नाताले सर्वप्रथम मानवताका मूल्यहरूलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ भन्ने विचारलाई उनले विशेष महत्त्व दिएका छन्। धर्मका नाममा विभाजित हुनुभन्दा मानवताको सूत्रमा बाँधिएर पारस्परिक सद्भाव, प्रेम र सहिष्णुताको भावना विकास गर्नुपर्ने सन्देश यी लेखहरूमा पाइन्छ।
यसका साथै, सिलिगुडीमा प्रत्येक वर्ष डिसेम्बर महिनाको अन्त्यतिर आयोजना हुने सद्भावना सम्मेलन र त्यसको आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे पनि लेखकले चर्चा गरेका छन्। विभिन्न समुदायबीच आपसी मेलमिलाप, धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक एकता कायम गर्न यस्ता सम्मेलनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने कुरा उनले प्रस्तुत गरेका छन्। यस दृष्टिले यी लेखहरू धार्मिक विचारमा मात्र सीमित नरही सामाजिक एकता र मानवतावादी चेतनाको विकासतर्फ पनि उन्मुख देखिन्छन्।
यस सङ्ग्रहको पहिलो लेख ‘मन’ हो, जसैको शीर्षकबाट पुस्तकको नामकरण गरिएको छ। यस लेखमा लेखकले समाज परिवर्तनको आधार मानिसको मन परिवर्तन हो भन्ने विचार व्यक्त गरेका छन्। बाहिरी संसारमा परिवर्तन ल्याउनुभन्दा पहिले मानिसले आफ्नो मन, विचार र आचरणमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन आवश्यक हुन्छ। त्यसका लागि आध्यात्मिक चेतना, आत्मचिन्तन र नैतिक मूल्यहरूको विकास अपरिहार्य रहेको लेखकको धारणा छ। वास्तवमा मानिसको सोचाइमा परिवर्तन नआएसम्म समाजमा अपेक्षित परिवर्तन सम्भव हुँदैन भन्ने सन्देश यस लेखको मूल भावका रूपमा देखिन्छ।
त्यसैगरी, ‘मानवदेखि देवतासम्मको यात्रा’ शीर्षकको लेखमा लेखकले आध्यात्मिक तथा धार्मिक ज्ञानको माध्यमबाट मानिसले आफ्नो जीवनलाई उच्च आदर्शतर्फ उन्मुख गराउन सक्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्। मानिसले सत्य, प्रेम, करुणा, सेवा र परोपकारजस्ता गुणहरूलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्न सके ऊ देवतासरह पूजनीय बन्न सक्छ भन्ने भाव यस लेखमा अभिव्यक्त भएको छ। यसले मानिसको महानता बाहिरी आडम्बरमा नभई उसको चरित्र, व्यवहार र सत्कर्ममा निहित हुन्छ भन्ने कुरालाई सङ्केत गर्छ।
‘ध्यान–सुमिरण’ शीर्षकको लेखमा लेखकले ईश्वरको ध्यान, आराधना तथा स्मरणको महत्त्वबारे चर्चा गरेका छन्। मानिसको चञ्चल मनलाई स्थिर बनाउन, आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्न र जीवनलाई सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढाउन ध्यान तथा ईश्वरस्मरणले सहयोग पुर्याउने विचार यस लेखमा पाइन्छ। आध्यात्मिक अभ्यासलाई जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्ने कुरामा लेखकले जोड दिएका छन्।
यस सङ्ग्रहका ‘दानवता माथि मानवताको विजयको पर्व होली’ र ‘रक्षाबन्धन र यसको महत्त्व’ शीर्षकका लेखहरूमा सनातन हिन्दू धर्मका दुई महत्त्वपूर्ण पर्वको धार्मिक, आध्यात्मिक तथा नैतिक पक्षलाई प्रस्तुत गरिएको छ। होलीलाई केवल रङ खेल्ने पर्वका रूपमा मात्र नहेरी दानवी प्रवृत्तिमाथि मानवीय सद्गुणको विजयका रूपमा बुझ्नुपर्ने लेखकको आशय देखिन्छ। त्यसैगरी, रक्षाबन्धनलाई दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको स्नेह, विश्वास, आत्मीयता र पारिवारिक सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी लेखहरूले पर्वहरूको बाहिरी उत्सवसँगै तिनमा निहित जीवनोपयोगी सन्देशलाई बुझ्न पाठकलाई प्रेरित गर्छन्।
‘राजनीतिज्ञहरूका राजनीतिज्ञ भगवान् श्रीकृष्ण’ शीर्षकको लेखमा लेखकले महाभारतको युद्धमा भगवान् श्रीकृष्णले निर्वाह गरेको भूमिकाबारे चर्चा गरेका छन्। अर्जुनलाई श्रीकृष्णले दिएको आत्मज्ञान, धर्म र अधर्मबीचको सङ्घर्ष तथा कर्तव्यपालनको महत्त्वलाई उनले यस लेखमा प्रस्तुत गरेका छन्। परिस्थितिअनुसार उचित निर्णय लिन सक्ने क्षमता, धर्मप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यप्रतिको समर्पणले व्यक्तिलाई महान् बनाउँछ भन्ने सन्देश यस लेखबाट प्राप्त हुन्छ। धर्म जहाँ रहन्छ, त्यहाँ सत्य र न्यायको पक्ष बलियो हुन्छ भन्ने भावलाई पनि लेखकले श्रीकृष्णको भूमिकामार्फत अभिव्यक्त गरेका छन्।
यस सङ्ग्रहका ‘भ्रष्टाचार उन्मूलनको हतियार अध्यात्म’, ‘आध्यात्मिक शिक्षाको आवश्यकता’ र ‘नारीको महत्त्व’ जस्ता लेखहरू सामाजिक दृष्टिले विशेष महत्त्वपूर्ण छन्। लेखकले भ्रष्टाचारको समस्यालाई मानिसको नैतिक पतन, लोभ र लालचसँग जोडेर हेरेका छन्। प्रशासनिक तथा सार्वजनिक जीवनमा नैतिकता र आध्यात्मिक चेतनाको अभाव हुँदा भ्रष्टाचारजस्ता विकृति मौलाउने सम्भावना बढ्छ भन्ने विचार उनले प्रस्तुत गरेका छन्। मानिसको मनमा इमानदारी, कर्तव्यनिष्ठा र सेवाभावको विकास गर्न सके भ्रष्टाचार न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्ने उनको आशय देखिन्छ।
त्यसैगरी, विद्यार्थीलाई औपचारिक शिक्षासँगसँगै नैतिक तथा आध्यात्मिक शिक्षा प्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई पनि लेखकले औँल्याएका छन्। शिक्षाको उद्देश्य केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु, प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु वा रोजगारी हासिल गर्नु मात्र होइन; असल चरित्र भएको जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। यस अर्थमा आध्यात्मिक शिक्षाले विद्यार्थीलाई नैतिक मूल्य, अनुशासन, सहिष्णुता र मानवीय व्यवहार सिकाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
‘नारीको महत्त्व’ शीर्षकको लेखमा लेखकले सनातन हिन्दू परम्परामा नारीलाई देवीका रूपमा सम्मान गर्ने मान्यताको चर्चा गरेका छन्। तर, नारीलाई पूजनीय मान्ने सांस्कृतिक आदर्श हुँदाहुँदै पनि समाजमा उनीहरूमाथि विभिन्न प्रकारका शोषण, विभेद र हिंसा भइरहनु विडम्बनापूर्ण अवस्था हो। नारीको सम्मान, सुरक्षा र समान अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने कुरालाई यस लेखले महत्त्व दिएको छ। जुन समाजमा नारीको सम्मान हुँदैन, त्यहाँ वास्तविक सुख, शान्ति र समृद्धिको कल्पना गर्न कठिन हुन्छ भन्ने सन्देश लेखकले प्रस्तुत गरेका छन्।
यसरी सङ्ग्रहका प्रारम्भिक लेखहरूले पाठकलाई आध्यात्मिक चिन्तन, नैतिक आचरण, सामाजिक सद्भाव र मानवीय मूल्यहरूतर्फ अभिप्रेरित गर्ने प्रयास गरेका छन्। लेखकका विचारमा मानिसको व्यक्तिगत जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सके त्यसको प्रभाव परिवार, समाज र समग्र राष्ट्रसम्म पुग्न सक्छ। यही दृष्टिकोण उनका आध्यात्मिक तथा नैतिक लेखहरूको मूल आधारका रूपमा देखिन्छ।
यस सङ्ग्रहका पन्ध्रौँदेखि सत्ताइसौँ लेखसम्म आइपुग्दा लेखकको लेखनको क्षेत्र अझ फराकिलो बनेको पाइन्छ। यस खण्डमा साहित्य, भाषा, संस्कृति, शिक्षा, सामाजिक सेवा, व्यक्तित्व परिचय तथा गोर्खा समुदायको ऐतिहासिक चेतनासँग सम्बन्धित विविध विषय समेटिएका छन्। आध्यात्मिक चिन्तनबाट सामाजिक यथार्थतर्फ अघि बढ्ने लेखकको यो यात्रा पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो।
‘भाषा, साहित्य र संस्कृतिको सेवा गर्न सिकाउने व्यक्तित्व मिमलाल सापकोटा’ शीर्षकको लेखमा लेखकले वरिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ता मिमलाल सापकोटाको व्यक्तित्व तथा योगदानबारे चर्चा गरेका छन्। भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका निम्ति समर्पित व्यक्तिहरूले समाजमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छन्। उनीहरूको योगदानलाई अभिलेखबद्ध गर्नु र नयाँ पुस्तासमक्ष परिचित गराउनु आवश्यक हुन्छ। यस लेखमार्फत लेखकले मिमलाल सापकोटाको सामाजिक योगदानलाई पाठकसामु प्रस्तुत गरेका छन्।
त्यसैगरी, ‘गिरि पुरस्कारले सम्मानित प्रसिद्ध सङ्गीतकार अशोक राई’ शीर्षकको लेखमा लेखकले दार्जिलिङ क्षेत्रका वरिष्ठ सङ्गीतकार अशोक राईको सङ्गीतयात्रा तथा योगदानलाई कदर गरेका छन्। सङ्गीत कुनै मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई भाषा, संस्कृति र सामुदायिक पहिचानको संरक्षण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम पनि हो। सङ्गीतको क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने व्यक्तित्वहरूको चर्चा गरेर लेखकले हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्वलाई उजागर गरेका छन्।
‘कर्तव्यनिष्ठ प्राध्यापक सनतकुमार देवनाथ’ शीर्षकको लेखमा सोनादा डिग्री कलेजका प्राध्यापक सनतकुमार देवनाथको जीवनयात्रा प्रस्तुत गरिएको छ। कोचबिहारजस्तो भौगोलिक परिवेशबाट आएका व्यक्तिले सोनादामा रहेर नेपाली भाषा सिक्दै प्राध्यापनको क्षेत्रमा आफूलाई स्थापित गर्नु आफैँमा प्रेरणादायी पक्ष हो। नयाँ भाषा, परिवेश र सामाजिक परिस्थितिसँग समायोजन हुँदै आफ्नो पेसागत जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने क्रममा उनले भोगेका सुखदुःखका अनुभवलाई लेखकले यस लेखमा समेटेका छन्। यसले इच्छाशक्ति, परिश्रम र कर्तव्यनिष्ठाका माध्यमबाट मानिसले नयाँ परिवेशमा समेत आफ्नो स्थान बनाउन सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
यसै क्रममा ‘टिस्टा भ्याली चियाबारीका सांगीतिक प्रतिभा : सञ्जय लामा’ शीर्षकको लेखमा लेखकले सञ्जय लामाको सङ्गीतयात्रा, सङ्घर्ष र प्रतिभाबारे चर्चा गरेका छन्। चियाबारीको परिवेशमा हुर्किएर सङ्गीतका क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनाउन प्रयत्नशील व्यक्तिहरूको कथा समाजका निम्ति प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ। यस लेखले स्थानीय प्रतिभाको पहिचान र सम्मान गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई स्मरण गराउँछ।
‘डी.लिट.द्वारा सम्मानित डाक्टर सेरेप भुटिया’ शीर्षकको लेख पनि यस सङ्ग्रहको उल्लेखनीय रचना हो। यस लेखबाट दार्जिलिङ क्षेत्रको नेपालीभाषी तथा गोर्खा समाजमा शिक्षा र बौद्धिक उपलब्धिको क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने व्यक्तित्वहरूबारे जानकारी प्राप्त हुन्छ। हाम्रो समाजका व्यक्तित्वले डी.लिट.जस्तो उच्च शैक्षिक उपाधि प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पढ्दा पाठकमा गर्वको अनुभूति जाग्नु स्वाभाविक हो। यस्ता व्यक्तित्वहरूको उपलब्धिले नयाँ पुस्तालाई उच्च शिक्षा हासिल गर्न, अनुसन्धान गर्न र आफ्नो ज्ञान तथा क्षमताको विकास गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
‘ब्रिटिसकालीन भारतमा गोर्खाहरूको स्वत्वको आवाज’ शीर्षकको लेखमा लेखकले भारतको ब्रिटिस शासनकालमा गोर्खा समुदायमा विकसित हुँदै गएको चेतना र आफ्नो पहिचानप्रतिको जागरूकतालाई प्रस्तुत गरेका छन्। भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन, गोर्खा समुदायको ऐतिहासिक भूमिका तथा आफ्नो सामाजिक र राष्ट्रिय अस्तित्वप्रतिको चेतनाजस्ता विषय यस लेखका प्रमुख पक्ष हुन्। आफ्नो इतिहासबारे जानकारी राख्नु भनेको विगतका घटनाहरू सम्झनु मात्र होइन, वर्तमान पहिचानलाई बुझ्नु र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीबोध विकास गर्नु पनि हो। यस दृष्टिले उक्त लेखले पाठकलाई आफ्नो इतिहास र सामुदायिक योगदानबारे चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ।
‘समाजको चौतर्फी विकासमा पत्रपत्रिकाको भूमिका र भविष्य’ शीर्षकको लेखमा लेखकले दार्जिलिङ तथा भारतीय नेपालीभाषी समाजको विकासमा पत्रपत्रिकाले पुर्याएको योगदानबारे चर्चा गरेका छन्। पादरी गङ्गाप्रसाद प्रधानद्वारा प्रकाशित ‘गोर्खे खबर कागत’ देखि लिएर ‘हिमालचुली’, ‘सुनचरी’, ‘सुनाखरी’ र ‘हिमालय दर्पण’ जस्ता पत्रपत्रिकासम्मको प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै लेखकले नेपाली भाषाको पत्रकारिता, सामाजिक चेतना र साहित्यिक विकासबीचको सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरेका छन्।
पत्रपत्रिकाले समाजमा घटेका घटनाहरूको जानकारी दिनुका साथै भाषा, साहित्य, संस्कृति र सामाजिक समस्याबारे जनचेतना फैलाउने काम गर्छन्। विशेषतः अल्पसङ्ख्यक भाषिक समुदायका निम्ति पत्रपत्रिका आफ्ना विचार, सिर्जना र पहिचान अभिव्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हुन्। यस लेखले नेपाली भाषाको पत्रकारिताले विगतमा निर्वाह गरेको भूमिकाको स्मरण गराउँदै वर्तमान र भविष्यमा यसको उपयोगिताबारे सोच्न पाठकलाई प्रेरित गर्छ।
त्यसैगरी, ‘एकताको प्रतीक : नेपाली विद्यालय विकास मञ्च’ शीर्षकको लेखमा लेखकले सिलिगुडीमा अवस्थित नेपाली विद्यालयहरूको साझा संस्था नेपाली विद्यालय विकास मञ्चको महत्त्वबारे चर्चा गरेका छन्। विभिन्न विद्यालयलाई एउटै साझा उद्देश्यका निम्ति एकताबद्ध गर्ने संस्थाले शैक्षिक विकास, आपसी सहयोग र नेपाली भाषामा शिक्षाको प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ। यस लेखले सामूहिक प्रयास र संस्थागत एकताको आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ।
‘समाजसेवामा समर्पित सबैलाई साधुवाद’ शीर्षकको लेखमा लेखकले समाजसेवाको महत्त्वलाई प्रस्तुत गरेका छन्। समाजको हितका निम्ति निःस्वार्थ भावले काम गर्ने व्यक्तिहरूले सामाजिक विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउँछन्। यस सन्दर्भमा लेखकले खस भारतीय हितकारी सम्मेलनको योगदानबारे पनि चर्चा गरेका छन्। समाजसेवाको वास्तविक महत्त्व व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हितका निम्ति गरिने कार्यमा निहित हुन्छ भन्ने विचार यस लेखमा अभिव्यक्त भएको छ।
‘युवाहरूमा अनुशासन’ शीर्षकको लेखमा लेखकले युवा पुस्ताको जीवनमा अनुशासन, अध्ययन, सकारात्मक सोच र नैतिक आचरणको महत्त्वबारे प्रकाश पारेका छन्। युवावस्था मानिसको जीवन निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण चरण भएकाले यस समयमा प्राप्त ज्ञान, अनुभव र संस्कारले भविष्यको दिशा निर्धारण गर्न सक्छ। अनावश्यक गतिविधिमा समय खेर फाल्नुभन्दा अध्ययन, सिर्जनात्मक कार्य, सामाजिक सेवा र आत्मविकासमा समय लगाउनुपर्ने कुरामा लेखकले जोड दिएका छन्। युवाहरूले नकारात्मक सोच र व्यवहारबाट टाढा रही आफ्नो जीवनलाई सकारात्मक दिशातर्फ उन्मुख गराउनुपर्ने सन्देश यस लेखमा पाइन्छ।
‘सिलिगुडीमा शिवकुमार राई जन्मशतवार्षिकी समारोह’ शीर्षकको लेखमा लेखकले नेपाली साहित्यका वरिष्ठ साहित्यकार शिवकुमार राईको साहित्यिक योगदानको स्मरण गर्दै उनको जन्मशतवार्षिकीका अवसरमा आयोजित समारोहको विवरण प्रस्तुत गरेका छन्। साहित्यकारहरूको जन्मजयन्ती तथा जन्मशतवार्षिकी मनाउनु केवल औपचारिक कार्यक्रम आयोजना गर्नु मात्र होइन; उनीहरूको साहित्यिक योगदानलाई पुनः स्मरण गर्नु, कृतिहरूमाथि विमर्श गर्नु र नयाँ पुस्तालाई साहित्यिक इतिहाससँग परिचित गराउनु पनि हो। यस अर्थमा उक्त लेख साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको सम्मान तथा साहित्यिक स्मृतिको संरक्षणसँग सम्बन्धित छ।
यस सङ्ग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण लेख ‘शिक्षा : विद्यार्थी, शिक्षक–शिक्षिका, अभिभावक र समाजको दायित्व’ हो। यस लेखमा लेखकले शिक्षालाई विद्यार्थीको व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित नराखी शिक्षक, अभिभावक र समग्र समाजको साझा जिम्मेवारीका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। विद्यार्थीको सिकाइ प्रभावकारी बनाउन घरको वातावरण अध्ययनका लागि अनुकूल हुनुपर्छ। त्यसैगरी, शिक्षकले विद्यार्थीको मनोविज्ञान, रुचि, क्षमता र व्यक्तिगत भिन्नतालाई बुझेर शिक्षण गर्नुपर्छ। अभिभावकले पनि आफ्ना सन्तानको अध्ययनप्रति चासो राख्दै आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने विचार लेखकले व्यक्त गरेका छन्।
वास्तवमा शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न विद्यालय, परिवार र समाजबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासका निम्ति ज्ञान, सीप, अनुशासन, नैतिकता र सिर्जनात्मक क्षमताको विकासमा समान ध्यान दिनुपर्छ। यस दृष्टिले उक्त लेख वर्तमान शैक्षिक परिवेशमा पनि सान्दर्भिक देखिन्छ।
यस सङ्ग्रहको अन्तिम लेख ‘नेपाली भाषाको व्यावहारिकता’ हो। यस लेखमा लेखकले भारतमा नेपाली भाषाको प्रयोग, यस भाषामार्फत शिक्षादीक्षा प्रदान गर्ने सम्भावना तथा नेपाली भाषा र व्याकरणको ऐतिहासिक विकासबारे चर्चा गरेका छन्। भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा नेपाली भाषाले मान्यता प्राप्त गरेपछि यसलाई शैक्षिक, प्रशासनिक र सामाजिक क्षेत्रमा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई पनि उनले औँल्याएका छन्।
भाषाले कुनै समुदायको सांस्कृतिक पहिचान, ऐतिहासिक चेतना र सामाजिक अस्तित्वलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ। भाषाले संवैधानिक मान्यता प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भए पनि त्यसको वास्तविक संरक्षण र विकासका निम्ति व्यवहारमा प्रयोग बढाउनु आवश्यक हुन्छ। घरपरिवार, विद्यालय, साहित्य, सञ्चारमाध्यम तथा सार्वजनिक जीवनमा नेपाली भाषाको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न सके मात्र यसको भविष्य अझ सुदृढ बन्न सक्छ। यस लेखले नेपाली भाषाप्रतिको आत्मीयता, जिम्मेवारी र व्यावहारिक प्रयोगको आवश्यकतालाई विशेष रूपमा उजागर गरेको छ।
समग्रमा हेर्दा, ‘मन’ निबन्धात्मक लेखसङ्ग्रह आध्यात्मिक चिन्तनदेखि सामाजिक चेतना, साहित्यिक व्यक्तित्वको परिचय, शैक्षिक दायित्व, ऐतिहासिक स्मृति तथा भाषिक पहिचानसम्म फैलिएको विविधतापूर्ण कृति हो। यसमा सङ्गृहीत लेखहरूले पाठकलाई फरकफरक विषयबारे जानकारी दिनुका साथै आफ्नो जीवन, समाज र समुदायप्रतिको जिम्मेवारीबारे सोच्न प्रेरित गर्छन्। पुस्तकको शीर्षक ‘मन’ ले पनि मानिसको आन्तरिक संसार, विचार, भावना र व्यवहारको महत्त्वलाई सङ्केत गरेको अनुभूति हुन्छ।
निष्कर्ष : मनको परिवर्तनदेखि समाजको रूपान्तरणसम्म
मेघनाथ छेत्रीको ‘मन’ निबन्धात्मक लेखसङ्ग्रह पढिसकेपछि मेरो पाठकीय अनुभूतिमा एउटा महत्त्वपूर्ण विचार गहिरोसँग स्थापित हुन्छ—समाजलाई परिवर्तन गर्न चाहने मानिसले सर्वप्रथम आफ्नै मन र विचारलाई परिवर्तन गर्न सिक्नुपर्छ। मनमा सकारात्मक सोच, हृदयमा मानवता, व्यवहारमा नैतिकता र जीवनमा कर्तव्यनिष्ठा विकसित गर्न सके व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, परिवार, समाज र राष्ट्रको भविष्यसमेत उज्ज्वल बनाउन सकिन्छ।
यस पुस्तकको विशेषता यसमा समेटिएका विषयहरूको विविधतामा पनि निहित छ। एकातिर आध्यात्मिक चिन्तन, धार्मिक सहिष्णुता, मानवता र नैतिक आदर्शका कुरा छन् भने अर्कातिर भाषा, साहित्य, शिक्षा, पत्रकारिता, सामाजिक सेवा र गोर्खा समुदायको पहिचानसँग सम्बन्धित विषयहरू छन्। यसले लेखकको चासो आध्यात्मिक संसारमा मात्र सीमित नभई आफू बाँचेको समाज, त्यसका समस्या, उपलब्धि र सम्भावनाहरूतर्फ पनि फैलिएको देखाउँछ।
पुस्तकमा प्रस्तुत विचारहरू पाठकलाई आत्मचिन्तन गर्न, असल आचरण अपनाउन, समाजसेवामा प्रेरित हुन र आफ्नो भाषा तथा संस्कृतिप्रति सचेत रहन अभिप्रेरित गर्ने खालका छन्। विशेषतः युवा पुस्ताले यस सङ्ग्रहबाट अनुशासन, अध्ययन, नैतिकता, आध्यात्मिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्व बुझ्न सक्छ। त्यसैगरी, नेपाली भाषा र साहित्यको विकासमा रुचि राख्ने पाठकका निम्ति यसमा समेटिएका व्यक्तित्व परिचय तथा भाषिक विषयवस्तु पनि उपयोगी छन्।
यद्यपि यस सङ्ग्रहका लेखहरू विषयवस्तु र प्रकृतिका दृष्टिले विविध छन्, तिनलाई जोड्ने साझा सूत्र मानव जीवनको सुधार र समाजप्रतिको जिम्मेवारीबोध हो। कतिपय लेखले आध्यात्मिक आदर्श प्रस्तुत गर्छन् भने कतिपयले सामाजिक यथार्थ र सामुदायिक उपलब्धिको अभिलेख राख्छन्। यसरी हेर्दा पुस्तकले पाठकलाई ज्ञान प्रदान गर्नुका साथै सकारात्मक सोच र रचनात्मक कर्मतर्फ उन्मुख गराउने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ।
अन्त्यमा, ‘मन’ केवल २८ वटा लेखको सङ्ग्रह मात्र होइन; यो मनुष्यको मन, विचार, आचरण र सामाजिक दायित्वबारे सोच्न प्रेरित गर्ने एउटा वैचारिक प्रयास पनि हो। मानिसले आफ्नो मनमा मानवताको दीप प्रज्वलित गर्न सके त्यसको उज्यालो परिवार हुँदै समाजसम्म फैलिन सक्छ। घृणाको स्थानमा प्रेम, विभाजनको स्थानमा सद्भाव, स्वार्थको स्थानमा सेवा र नकारात्मकताको स्थानमा सकारात्मकता स्थापित गर्न सक्नु नै वास्तविक सामाजिक रूपान्तरण हो। मन परिवर्तन भए विचार परिवर्तन हुन्छ, विचार परिवर्तन भए व्यवहार परिवर्तन हुन्छ र व्यवहार परिवर्तन भए समाज परिवर्तनको बाटो खुल्छ। यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्दै पाठकलाई आत्मचिन्तन र सत्कर्मतर्फ प्रेरित गर्नु यस कृतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो भन्ने मेरो पाठकीय निष्कर्ष रहेको छ।
