–भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
केकी एन. दारुवाला सन् १९३७ मा लाहोरमा जन्मेका भारतीय अङ्ग्रेजी कवि तथा प्रशासक हुन्। पारसी परिवारमा जन्मेका दारुवालाका पिता एन. सी. दारुवाला प्रहरी अधिकृत थिए भने आमाको नामबारे स्पष्ट जानकारी पाइँदैन। बाल्यकाल सन् १९४७ को भारत विभाजनको प्रभावले निकै प्रभावित भयो, जसका कारण परिवारले लाहोर छोडेर भारततर्फ सर्नुपरेको थियो। पिताको जागिरका कारण विभिन्न स्थानमा बसाइँ सर्नुपर्दा बाल्यकाल स्थिर नभए पनि त्यसले समाज, हिंसा, विस्थापन र मानवीय अनुभवबारे गहिरो सोच विकास गरायो, जसको प्रभाव पछि लेखिएका कविताहरूमा स्पष्ट देखिन्छ।केकी एन. दारुवाला ले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा विभिन्न स्थानका विद्यालयहरूमा प्राप्त गरेका थिए, किनकि पिताको प्रहरी सेवाका कारण परिवार बारम्बार स्थान परिवर्तन गरिरहन्थ्यो। उनले उच्च शिक्षा गभर्नमेन्ट कलेज, लुधियाना मा अध्ययन गरेर अङ्ग्रेजी विषयमा स्नातक गरेका थिए। त्यसपछि पञ्जाब विश्वविद्यालय, चण्डीगढ बाट अङ्ग्रेजी साहित्यमा स्नातकोत्तर (एम.ए.) पूरा गरेका थिए।
केकी एन. दारुवालाले पेसागत रूपमा मुख्यतः प्रशासनिक सेवा र साहित्यिक क्षेत्रमा काम गरेका थिए। उनले भारतीय प्रहरी सेवा मा प्रवेश गरी विभिन्न उच्च पदहरूमा सेवा दिएका थिए र सुरक्षा तथा प्रशासनसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीहरू सम्हालेका थिए। पछि उनी भारत सरकारको प्रधानमन्त्री कार्यालयमा समेत कार्यरत रही महत्त्वपूर्ण प्रशासनिक भूमिका निर्वाह गरेका थिए। यसका साथै उनले कविको रूपमा पनि सक्रिय रही अङ्ग्रेजी साहित्यमा उल्लेखनीय योगदान दिएका थिए, जहाँ उनका कविताहरूमा समाज, राजनीति, हिंसा र मानवीय अनुभूति जस्ता विषयहरू प्रकट भएका छन्। केकी एन. दारुवाला लेखकको रूपमा अङ्ग्रेजी कविताका क्षेत्रमा अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान राख्ने सर्जक हुन्। उनका कृतिहरूमा समाज, राजनीति, हिंसा, प्रकृति र मानवीय अनुभूतिको गहिरो चित्रण पाइन्छ। उनले विभिन्न कविता सङ्ग्रहहरू प्रकाशन गरेका छन्, जसमा मानवीय पीडा, द्वन्द्व र जीवनका यथार्थ पक्षहरू सशक्त रूपमा प्रस्तुत भएका छन्। उनको लेखन शैली सरल तर प्रभावशाली छ, जसले पाठकलाई गहिरो रूपमा सोच्न प्रेरित गर्छ। उनी भारतीय अङ्ग्रेजी साहित्यका प्रमुख कविहरूमध्ये एक मानिन्छन्।
केकी एन. दारुवाला भारतीय अङ्ग्रेजी साहित्यका एक अत्यन्त महत्वपूर्ण र प्रभावशाली कवि तथा लेखक हुन्। सन् १९३७ मा लाहोरमा जन्मेका दारुवालाको साहित्यिक जीवन प्रारम्भदेखि नै गहिरो सामाजिक चेतना र यथार्थप्रति संवेदनशील दृष्टिकोणले प्रभावित रहेको पाइन्छ। बाल्यकालमा सन् १९४७ को भारत विभाजनको त्रासदी अनुभव गर्नुपरेकाले उनका रचनाहरूमा हिंसा, विस्थापन, भय, पीडा र मानवीय संघर्षका विषयहरू बारम्बार देखा पर्छन्। यी अनुभवहरूले उनको मनोविज्ञानमा गहिरो प्रभाव पार्दै साहित्यिक अभिव्यक्तिलाई सशक्त बनाएका छन्।
उनको साहित्यिक यात्राको सुरुवात कविताबाट भएको हो। उनले अङ्ग्रेजी भाषामा लेखे पनि उनका कविताहरूमा भारतीय समाज, संस्कृति, इतिहास र जीवनशैलीको स्पष्ट प्रभाव देखिन्छ। उनका काव्यमा यथार्थवाद, प्रतीकात्मकता र गहिरो संवेदनशीलता प्रमुख विशेषताका रूपमा पाइन्छन्। उनले आफ्ना कविताहरूमा प्रकृति, मृत्यु, युद्ध, धार्मिक द्वन्द्व, सामाजिक अन्याय, राजनीतिक अस्थिरता र मानवीय अस्तित्वका जटिल पक्षहरूलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनको भाषा सरल, स्पष्ट र प्रभावकारी छ, तर त्यसभित्र गहिरो अर्थ लुकेको हुन्छ, जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।उनका प्रमुख कृतिहरूमध्ये “अन्डर ओरियन” सन् १९७० मा प्रकाशित पहिलो कविता सङ्ग्रह हो, जसले उनलाई साहित्यिक क्षेत्रमा स्थापित गराएको थियो। यस कृतिमा जीवन, प्रकृति र मानवीय अनुभूतिको सूक्ष्म चित्रण पाइन्छ। त्यसपछि सन् १९८० मा प्रकाशित “विन्टर्स पोएम्स” मा एकान्त, चिसोपन र प्रकृतिको सौन्दर्यलाई गहिरो संवेदनाका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। सन् १९८२ मा प्रकाशित “ए कीपर अफ द डेड” उनको सबैभन्दा चर्चित कृतिमध्ये एक हो, जसका लागि उनलाई साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्राप्त भएको थियो। यस कृतिमा मृत्यु, हिंसा र जीवनका कठोर यथार्थहरूको गहिरो विश्लेषण गरिएको छ।यसैगरी सन् १९८४ मा प्रकाशित “द स्केयरक्रो एन्ड द घोस्ट” मा सामाजिक र राजनीतिक विषयहरूलाई तीव्र र प्रभावशाली ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। सन् १९८७ मा आएको “नाइट रिभर” मा मानव जीवनका अँध्यारा पक्ष, आन्तरिक द्वन्द्व र अस्तित्वका प्रश्नहरूलाई उठाइएको छ। सन् २००२ मा प्रकाशित “द म्याप–मेकर” मा इतिहास, भूगोल र मानवीय पहिचानलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गरिएको छ। यसका अतिरिक्त “कलेक्टेड पोएम्स (१९७०–२००५)” मा उनका विभिन्न कालखण्डका उत्कृष्ट कविताहरू सङ्कलित छन्, जसले उनको दीर्घ साहित्यिक यात्राको समग्र चित्र प्रस्तुत गर्छ।केकी एन. दारुवालाको साहित्यिक विशेषता भनेको यथार्थप्रति उनको निर्भीक दृष्टिकोण, भाषाको सशक्त प्रयोग र गहिरो मानवीय संवेदना हो। उनले कवितामार्फत समाजका विकृति, हिंसा र अन्यायप्रति कटाक्ष गर्दै सत्यलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेका छन्। उनका कृतिहरू केवल साहित्यिक सौन्दर्यका लागि मात्र नभई समाजलाई सोच्न र परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्ने माध्यमका रूपमा पनि महत्वपूर्ण छन्।यसरी हेर्दा केकी एन. दारुवालाको सम्पूर्ण साहित्यिक जीवन निरन्तर सिर्जना, गहिरो चिन्तन र सामाजिक यथार्थप्रति प्रतिबद्धताको उदाहरण हो। उनले अङ्ग्रेजी साहित्यमा लेखे पनि उनका रचनाहरूमा भारतीय जीवन, संस्कृति र ऐतिहासिक अनुभवको गहिरो छाप पाइन्छ। त्यसैले उनी भारतीय अङ्ग्रेजी कविताका अग्रणी र दीर्घकालसम्म प्रभाव पार्ने साहित्यकारका रूपमा चिनिन्छन्।
यसका अतिरिक्त उनले कथा विधामा पनि लेखन गरेका छन्। उनका छोटा कथाहरूमा पनि समाजका विभिन्न पक्षहरू, मानवीय सम्बन्ध, मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व तथा जीवनका यथार्थ अवस्थाहरूलाई जीवन्त रूपमा चित्रण गरिएको पाइन्छ। कथामा पनि उनले सरल तर प्रभावकारी भाषा प्रयोग गर्दै पात्रहरूको आन्तरिक अवस्था र सामाजिक परिवेशलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।यसरी हेर्दा केकी एन. दारुवाला ले मुख्यतः कविता विधामा आफ्नो विशेष पहिचान बनाएका भए पनि कथा विधामा समेत महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। तर समग्र मूल्याङ्कन गर्दा उनी कविका रूपमा नै बढी प्रसिद्ध र स्थापित भएका साहित्यकार हुन्।
केकी एन. दारुवाला ले आफ्नो साहित्यिक योगदानका लागि विभिन्न महत्वपूर्ण सम्मान तथा पुरस्कारहरू प्राप्त गरेका छन्। उनी भारतीय अङ्ग्रेजी साहित्यका स्थापित र सम्मानित कवि भएकाले उनका कृतिहरूले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रशंसा पाएका छन्।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण रूपमा उनले सन् १९८४ मा साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। यो प्रतिष्ठित पुरस्कार उनको चर्चित कृति “ए कीपर अफ द डेड” का लागि प्रदान गरिएको हो। उक्त कृतिमा उनले मृत्यु, हिंसा, मानवीय पीडा तथा जीवनका कठोर यथार्थहरूलाई गहिरो र प्रभावशाली ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। यस पुरस्कारले उनलाई भारतीय साहित्य क्षेत्रमा अझ सुदृढ रूपमा स्थापित गराएको मानिन्छ।
यसका अतिरिक्त उनलाई सन् २०१४ मा भारत सरकारद्वारा पद्मश्री पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। यो भारतको प्रमुख नागरिक सम्मानमध्ये एक हो, जुन उनलाई साहित्य तथा शिक्षा क्षेत्रमा पुर्याएको दीर्घकालीन योगदानका लागि दिइएको हो।
दारुवालाले आफ्नो दीर्घ साहित्यिक यात्रामा विभिन्न साहित्यिक सङ्गठन, संस्था तथा अकादेमीहरूबाट पनि समय–समयमा सम्मान र प्रशंसा प्राप्त गरेका छन्। उनका कृतिहरू विश्वविद्यालयहरूमा अध्ययनको विषयका रूपमा समेत समावेश गरिएका छन्, जसले उनको साहित्यिक योगदानको महत्त्वलाई अझ स्पष्ट पार्छ।
यसरी हेर्दा केकी एन. दारुवालाले प्राप्त गरेका पुरस्कार तथा सम्मानहरूले उनको सशक्त साहित्यिक व्यक्तित्व, गहिरो चिन्तन र समाजप्रतिको संवेदनशील दृष्टिकोणलाई उजागर गर्छन्, जसका कारण उनी भारतीय अङ्ग्रेजी साहित्यका अग्रणी र दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने कविका रूपमा स्थापित भएका छन्।
केकी एन. दारुवाला साहित्यका क्षेत्रमा मात्र होइन, प्रशासकका रूपमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण र प्रभावशाली व्यक्तित्व हुन्। उनले भारतीय प्रहरी सेवामा प्रवेश गरी दीर्घ समयसम्म विभिन्न उच्च तथा जिम्मेवारीपूर्ण पदहरूमा कार्य गरेका थिए। प्रहरी सेवामा रहँदा उनले देशको कानुन व्यवस्था कायम राख्ने, शान्ति सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, अपराध नियन्त्रण गर्ने तथा राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित संवेदनशील विषयहरूमा सक्रिय रूपमा भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनको प्रशासनिक कार्यशैली कर्तव्यनिष्ठ, अनुशासित र दृढ निर्णय क्षमताले भरिएको मानिन्छ।
उनको सेवाकालमा उनले विभिन्न प्रदेश तथा केन्द्रस्तरीय निकायहरूमा काम गर्ने अवसर प्राप्त गरेका थिए, जसले गर्दा देशको विविध सामाजिक तथा प्रशासनिक संरचनालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएका थिए। यस अनुभवले उनलाई समाजका वास्तविक समस्या, असमानता, हिंसा र मानव जीवनका जटिल पक्षहरूलाई गहिरो रूपमा बुझ्न मद्दत गरेको थियो, जसको प्रभाव उनको साहित्यिक कृतिहरूमा समेत देखिन्छ।
पछि उनी भारत सरकारको प्रधानमन्त्री कार्यालयमा पनि कार्यरत रहे, जहाँ उनले उच्चस्तरीय प्रशासनिक तथा सुरक्षा सम्बन्धी जिम्मेवारीहरू सम्हालेका थिए। यस पदमा रहँदा उनले नीति निर्माण, योजना कार्यान्वयन तथा राष्ट्रिय हितसँग सम्बन्धित विभिन्न निर्णय प्रक्रियामा योगदान दिएका थिए। उनको कार्यदक्षता र अनुभवका कारण उनी प्रशासनिक क्षेत्रका सक्षम र विश्वासिला अधिकारीका रूपमा चिनिन्थे।
यसरी हेर्दा केकी एन. दारुवाला एकातिर गहिरो संवेदनशीलता भएका कवि हुन् भने अर्कोतिर कडा अनुशासन र जिम्मेवारीबोध भएका दक्ष प्रशासक पनि हुन्। उनले साहित्य र प्रशासन दुवै क्षेत्रमा सन्तुलित र उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्, जसले उनलाई बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गराएको छ।
केकी एन. दारुवालाको व्यक्तिगत जीवन सरल, अनुशासित र सन्तुलित रहेको पाइन्छ। पारसी परिवारमा जन्मेका दारुवालाले बाल्यकालमै सन् १९४७ को भारत विभाजनको गहिरो प्रभाव भोगेका थिए। यस घटनाले उनको जीवनदृष्टि र सोचाइमा दीर्घकालीन असर पार्दै उनलाई गहिरो रूपमा संवेदनशील, यथार्थपरक र चिन्तनशील बनाएको थियो। उनका पिता प्रहरी सेवामा रहेकाले परिवारले बारम्बार विभिन्न स्थानमा बसाइँ सर्नुपरेको थियो, जसका कारण उनले बाल्यकालदेखि नै नयाँ वातावरणमा घुलमिल हुने, परिस्थितिअनुसार आफूलाई ढाल्ने र व्यवहारिक सोच विकसित गर्ने अवसर पाए।
व्यक्तिगत रूपमा उनी अत्यन्त शान्त, गम्भीर र आत्मसंयमी स्वभावका व्यक्ति मानिन्छन्। उनी बाह्य प्रदर्शनभन्दा टाढा रहने, आफ्नो कामप्रति समर्पित र आत्मनिष्ठ जीवनशैली अपनाउने व्यक्ति थिए। प्रशासनिक सेवामा व्यस्त जीवन बिताउँदा पनि उनले आफ्नो समयलाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गरी साहित्यिक सिर्जनालाई निरन्तरता दिएका थिए। यसले उनको अनुशासन, समय व्यवस्थापन र कार्यप्रति प्रतिबद्धतालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
उनको पारिवारिक जीवनबारे सार्वजनिक रूपमा धेरै विस्तृत जानकारी उपलब्ध नभए पनि उनले आफ्नो निजी जीवनलाई सधैँ सादा, मर्यादित र प्रचारविहीन राख्ने प्रयास गरेका थिए। उनी अध्ययन, मनन र लेखनमा विशेष रुचि राख्ने व्यक्ति थिए। पुस्तक पढ्ने, विचार गर्ने र समाजका विभिन्न पक्षहरूको विश्लेषण गर्ने बानीले उनको बौद्धिक क्षमतालाई अझ सुदृढ बनाएको थियो।
यसका साथै, उनको व्यक्तिगत जीवनमा देखिने गहिरो संवेदनशीलता, मानवीय मूल्यप्रति सम्मान र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबोधले उनको साहित्यिक सिर्जनालाई अझ सशक्त बनाएको पाइन्छ। उनका कृतिहरूमा देखिने पीडा, द्वन्द्व, मानवीय संघर्ष र यथार्थप्रतिको दृष्टिकोण केवल कल्पनामा आधारित नभई जीवनका वास्तविक अनुभव र अवलोकनसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
यसरी हेर्दा केकी एन. दारुवालाको व्यक्तिगत जीवन शान्तता, अनुशासन, गहिरो चिन्तन र सन्तुलनले भरिएको थियो, जसले उनको समग्र व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ र उनलाई एक सफल प्रशासक तथा उच्चकोटिका साहित्यकारका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको छ।
केकी एन. दारुवालाको निधन सन् सेप्टेम्बर २६, २०२४ मा भारतको नयाँ दिल्लीमा भएको थियो। दीर्घ समयसम्म साहित्य र प्रशासन दुवै क्षेत्रमा सक्रिय जीवन बिताएका दारुवाला अन्तिम समयतिर स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याबाट प्रभावित भएका थिए। जीवनको अन्तिम चरणमा उनी नयाँ दिल्लीमै बसोबास गर्दै आएका थिए र त्यहीँ उनले अन्तिम सास लिए। उनको निधनले भारतीय अङ्ग्रेजी साहित्यले एक महत्वपूर्ण र प्रभावशाली कविलाई गुमाएको मानिन्छ, जसको योगदान दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहनेछ।
०००
