भाष्कर मैनाली शर्मा,दार्जिलिङ
महर्षि वाल्मीकिको जन्म कहिले र कहाँ भएको हो भन्ने विषयमा स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण भेटिँदैन, किनकि उनी अत्यन्त प्राचीन त्रेता युगका ऋषि मानिन्छन्। परम्परागत धार्मिक मान्यताअनुसार वाल्मीकिको जन्म त्रेता युगमै भएको विश्वास गरिन्छ, तर यसको ठ्याक्कै सन् वा समय निर्धारण गर्न सकिने कुनै प्रमाण छैन। उनीबारे प्रचलित कथनहरू विभिन्न ग्रन्थ तथा लोककथाहरूमा उल्लेखित छन्, तर ती सबैलाई ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा प्रमाणित गर्न सकिने अवस्था छैन। वाल्मीकिको परिवारबारे पनि यस्तै विविध मत पाइन्छ। केही परम्परागत मान्यताअनुसार उनी ब्राह्मण कुलमा जन्मिएका थिए र उनका पिता प्रचित्स तथा माता चर्षणी थिए भन्ने उल्लेख पाइन्छ। अन्य कतिपय कथनहरूमा वाल्मीकि आदिवासी कोल–भिल समुदायमा जन्मिएका थिए भन्ने धारणा पनि पाइन्छ, यद्यपि यसको पनि ठोस प्रमाण उपलब्ध छैन। यी दुवै कथन परम्परागत विश्वासका आधारमा प्रचलित छन्।
यथार्थमा भने वाल्मीकिको जन्म–परिवार र जन्म–मिति आजसम्म पनि इतिहासकार तथा विद्वानहरूका लागि अनुमान र परम्परागत विश्वासमा आधारित विषय बनेर रहेको छ।महर्षि वाल्मीकिको बाल्यकाल अत्यन्त साधारण र कठिन परिस्थितिमा बितेको विश्वास गरिन्छ। प्राचीन वर्णनहरूअनुसार उनको जन्म प्रजापति कुलमा भएको थियो र बाल्यावस्थामा उनी जंगलमा बसोबास गर्ने एक शिकारी परिवारको संरक्षणमा हुर्किएका थिए। त्यसैले सुरुवाती जीवन सिकार गरेर जीविका चलाउने कठोर अभ्यासमा बित्यो। उनी शिक्षादिक्षा तथा धार्मिक ज्ञानबाट धेरै टाढा रहेको साधारण परिवेशमा हुर्किए। तर यही कठोर जीवनपरिस्थितिको अनुभवले उनले भविष्यमा आध्यात्मिक रूपान्तरण प्राप्त गर्न मार्ग प्रशस्त गर्यो, जसको फलस्वरूप उनी एक सामान्य शिकारीबाट आदिकवि वाल्मीकि बने।
महर्षि वाल्मीकिको युवावस्था पनि अत्यन्त संघर्षपूर्ण र साधारण परिस्थितिमा बितेको उल्लेख गरिन्छ। युवावस्थामा उनी सिकार गर्नेलाई पेशा बनाउने एक सामान्य परिवारमा रहेका हुँदा जीविकोपार्जनका लागि वनजंगलमै निर्भर रहनुपर्थ्यो। उनी प्रारम्भमा सडकमा हिँड्ने मानिस तथा यात्रुहरूलाई लुट्ने कार्यमा पनि संलग्न भएको कथा प्रचलित छ, जुन उनको त्यो समयको अज्ञान, कठिन जीवनचक्र र परिवार पाल्नुपर्ने बाध्यताबाट प्रेरित भएको बताइन्छ।महर्षि वाल्मीकि प्रारम्भिक जीवनमा रत्नाकर नामका एक डाकु भएको उल्लेख धेरै पुराना कथन–परम्परामा पाइन्छ। परिवारको जिम्मेवारी पूरा गर्न कठिनाइ परेपछि उनी गलत मार्गमा लागेर बाटो छेक्ने र यात्रुहरूलाई लुट्ने काम गर्न थालेका थिए। निरन्तर हिंसा र अपराधमै डुबिरहेकाले उनको हृदय कठोर भइसकेको थियो।
एक दिन महर्षि नारद ती जंगल हुँदै जाँदा रत्नाकरले उनीमाथि पनि आक्रमण गर्न खोजे। तर नारदको शान्त अनुहार र करुणाले रत्नाकर दुबिधामा परे। नारदले सोधे “तिमी जसका लागि पाप गर्दैछौ, के उनीहरू तिम्रो यो पाप बाँड्न तयार छन्?”रत्नाकरले गर्वका साथ भन्यो—“म परिवारको पालनपोषणका लागि डकैती गर्छु। अवश्य उनीहरू मेरा लागि सबै सँगै भाग लिन्छन्।” तर जब उनी नारदको सल्लाहमा आफ्नै परिवारकहाँ सोध्न गए, सबैले स्पष्ट भने—“हामी तिमीमाथि निर्भर छौँ, तर तिम्रा पापहरू हामीले किन बोक्नु? त्यसका जिम्मेवार तिमी आफैँ हौ।”
यो उत्तर सुनेपछि रत्नाकर एकदमै आन्तरिक रूपमा हल्लिए।उनले पहिलोपटक बुझे—“अपराध मैले गर्छु, तर पापको फल पनि मलाई नै भोग्नुपर्छ।”
त्यसपछि उनको मन परिवर्तन भयो। फेरि नारदकहाँ पुगेर उनले मार्गदर्शन मागे। नारदले उनलाई ‘राम’ नाम जप गर्न भने। तर हिंसक जीवनले उनको मन यत्तिको कठोर भइसकेको थियो कि उनी ‘राम’ उच्चारण गर्न पनि सकिरहेका थिएनन्। त्यसपछि नारदले उपाय दिए—“भने ‘मरा, मरा’ भन, जपिँदै जाँदा त्यसै ‘राम’ बन्न जान्छ।”
रत्नाकर गहिरो ध्यानमा बसे।वर्षौँसम्म उनले निरन्तर जप गरिरहे।उनको वरिपरि च्याउले बनाउने वाल्मीक (च्याउको टीको भरिएको ढिस्को) बन्न पुग्यो।अन्ततः उनी समर्पण, साधना र पश्चात्तापबाट पूर्ण रूपमा रूपान्तरित भए।जब उनी ध्यानबाट बाहिर आए,उनको क्रूरता हराइसकेको थियो,मन पूर्ण रूपमा पवित्र भइसकेको थियो।नारदले ती परिवर्तित साधुलाई “वाल्मीकि” नाम दिए—जसको अर्थ हुन्छ वाल्मीक (च्याउको ढिस्को) बाट जन्मिएको जस्तै पुनर्जन्म भएको व्यक्ति। “वाल्मीकि” शब्दको ठोस अर्थ बुझ्नका लागि यसको मूल शब्द “वाल्मी” बाट सुरु गर्नुपर्छ। वाल्मी भनिएको वस्तु भनेको दिमिरहरूले बनाएको माटोको ठूल्ठूला ढिस्को वा बाराहो हो। पुराणानुसार, महर्षि वाल्मीकि अनेक वर्षसम्म कठोर तपस्यामा लीन भएर यिनै वाल्मी ढिस्कोभित्र बसेका थिए। दीर्घकालीन ध्यानका कारण उनको शरीर वरिपरि वाल्मीको थुप्रो जमेर एउटा ठूलो ढिस्कोझैँ बनेपछि उनलाई मानिसहरूले “वाल्मी” भित्र तपस्या गर्ने ऋषिको अर्थमा “वाल्मीकि” भनेर बोलाउन थाले। यसरी, “वाल्मीकि” शब्दले वाल्मी ढिस्कोभित्र तपस्या गर्ने महापुरुष भन्ने साकार अर्थ प्रकट गर्छ।
यिनै महर्षि वाल्मीकि पछि विश्वकै पहिलो काव्य–रामायण का रचयिता बने।नैतिकता, धर्म, मानवता र सत्यको मार्ग उनले सम्पूर्ण संसारलाई देखाए।धार्मिक परम्परा र पुराणहरूको कथनअनुसार महर्षि वाल्मीकिले अत्यन्तै दीर्घ समयसम्म कठोर तपस्या गरेका थिए। यद्यपि सबै ग्रन्थहरूले उनलाई कति वर्ष तपस्यामा बसे भनेर एकै प्रकारले उल्लेख नगरे पनि साधारण मान्यतामा उनले करिब एक हजार वर्षसम्म तपस्या गरेको बताइन्छ। रत्नाकर डाकुबाट ऋषि बन्ने गहिरो आध्यात्मिक यात्रामा उनले ‘मरा–मरा’ जप गर्दै निरन्तर ध्यान र साधनामा समय बिताए, जसले पछि ‘राम–राम’ को मन्त्रमा रूपान्तरण भई उनलाई परम शान्ति र ज्ञान प्राप्त भयो। यिनै दीर्घकालीन तपश्चर्याका कारण उनी आदिकवि बने।
महर्षि वाल्मीकि डाकु रत्नाकरबाट रुपान्तरित भएपछि उनले सर्वप्रथम आफ्नो मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध बनाउने गहिरो साधना गर्न थाले। लामो समयसम्म ध्यान र तपस्या गरेपछि उनी पूर्ण रूपमा आत्मज्ञान प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले आफ्नो जीवन धर्म र सत्यको मार्गमा समर्पित गर्दै विद्यार्थीहरूलाई ज्ञान दिनु, आश्रम स्थापना गर्नु र सत्य–अहिंसाको मार्ग सिकाउनु सुरु गरे।
महर्षि वाल्मीकि लाई सबैभन्दा धेरै उनी रामायण जस्तो पौराणिक महाकाव्यको लेखकको रूपमा चिनिन्छ। महर्षि वाल्मीकि ले रामायण ग्रन्थ लेख्नुको मुख्य कारण भनेको मानिसलाई धर्म, न्याय, आदर्श जीवन र भक्ति मार्ग सिकाउनु थियो। उनको जीवन र अनुभवले नै उनलाई रामायण लेख्न प्रेरित गर्यो।रामकथा सुनेपछि उनले त्यसलाई ध्यानपूर्वक अध्ययन गरे र रामको चरित्र, घटना र धर्म–नीतिलाई गहिरो रूपमा मनन गरे। त्यसपछि उनले कथा आठ भागमा विभाजन गरी क्रमशः लेख्न थाले। यस लेखन कार्यमा उनलाई धेरै वर्ष, सम्भवत: २०–३० वर्षसम्म समय लागेको अनुमान गरिन्छ। यसरी वाल्मीकि रामायण लेख्दा केवल कथा प्रस्तुत नगरी जीवनका मूल्य, नैतिकता र धर्मका सन्देशहरू पनि समेट्न सफल भए।महर्षि वाल्मीकिले रामायण लेखेपछि अत्यधिक प्रशिद्धि पाए। उनको रामायण केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई संस्कृत साहित्यको अमूल्य रत्न मानिन्थ्यो। यस ग्रन्थले वाल्मीकि लाई महान ऋषि र कवि को रूपमा चिनायो। मानिसहरूले उनलाई सर्वश्रेष्ठ महाकाव्यकार र आदिकवि भनेर सम्मान गर्न थाले। रामायणको कथा, चरित्रचित्रण, भावुकता र नैतिक सन्देशले जनमानसमा गहिरो प्रभाव पार्यो। यसले उनलाई समाजमा धार्मिक, साहित्यिक र शिक्षाशास्त्रको क्षेत्रमा अति प्रतिष्ठित व्यक्तित्व बनायो।महर्षि वाल्मीकि प्रायः रामायणको लागि प्रसिद्ध भए पनि उनका अन्य रचनात्मक कामहरूबारे थोरै प्रमाण छ। ऐतिहासिक र पौराणिक स्रोतहरू अनुसार, रामायण बाहेक उनका अन्य कृतिहरूमा मुख्य रूपमा निम्न उल्लेखनीय छन्:
जस्तै -वाल्मीकि गीत – वाल्मीकि कविता र श्लोक लेखनमा निपुण थिए। उनी संस्कृतमा श्लोक र गीतहरूको सिर्जनामा प्रवीण मानिन्छन्। ऋषि उपदेशहरू – रामायणको अतिरिक्त उनले धर्म, जीवन दर्शन, योग र ध्यान सम्बन्धी श्लोकमार्फत उपदेश दिएका थिए।
अपूर्व श्लोक र दोहाहरू – वाल्मीकि द्वारा रचित केही श्लोकहरू, विशेष गरी नैतिक शिक्षा र चरित्र निर्माण सम्बन्धी, पौराणिक कथाहरूमा उल्लेख छन्।धेरै विद्वानहरू भन्छन् कि वाल्मीकि मुख्य रूपमा काव्यात्मक शैलीमा धार्मिक र नैतिक शिक्षाका ग्रन्थहरू लेख्ने रचनाकार थिए, तर रामायण नै उनका सबैभन्दा प्रमुख र प्रसिद्ध कृति हो।
महर्षि वाल्मीकि केवल रामायणको लेखक मात्र नभई धर्म र आध्यात्मिक जीवनको प्रचारमा पनि सक्रिय थिए। उनले सत्य, धर्म र नैतिकताको पालन गर्ने बारे मानिसहरूलाई सल्लाह दिने गर्थिए। वाल्मीकि शिक्षक र गुरु पनि थिए र आफ्ना शिष्य तथा अनुयायीहरूलाई धर्म, कर्तव्य र जीवनका आदर्शहरूको शिक्षा दिने गर्थिये। उनले विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान, जप र साधनामा संलग्न भएर आध्यात्मिक जीवन जिए र आफ्ना अनुयायीहरूलाई पनि यस्ता अभ्यास गर्न प्रेरित गरे। उनका जीवनशैली र व्यवहारले समाजमा धार्मिक मूल्य र नैतिकताको पालन गर्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्यो। यसरी, वाल्मीकि केवल लेखक नभई धर्मशिक्षक, गुरु, तपस्वी र मार्गदर्शक पनि थिए। ऐतिहासिक र पुराणिक स्रोतहरूमा वाल्मीकिको विवाह र सांसारिक जीवनबारे स्पष्ट विवरण कमै पाइन्छ। केही पुराणहरूमा भनिएको छ कि वाल्मीकि विवाह र पारिवारिक जीवनबाट टाढा भई पूर्ण रूपमा तपस्या र आध्यात्मिक जीवनमा लीन भएका थिए। त्यसैले, प्रचलित जानकारी अनुसार वाल्मीकिले विवाह नगरेको मानिन्छ।
महर्षि वाल्मीकि प्रायः जंगल र एकान्त स्थानमा बस्ने गर्थे। प्राचीन ग्रन्थहरूका अनुसार उनले वाल्मीकि आश्रममा निवास गर्थे, जहाँ उनी तपस्या, ध्यान र रामायण लेखनमा व्यस्त हुन्थे। यो आश्रम प्राकृतिक वातावरणले भरिपूर्ण थियो र मानिसको भिडभाडबाट टाढा थियो। सीता, आफ्नो वनवास र रामसँगको विचोडपछि, वाल्मीकि आश्रममा पुगिन्। यहाँ उनले शान्तिपूर्वक समय बिताउँदै आफ्ना छोराहरू लव र कुशको पालनपोषण गरिन्। आश्रममा सीता माताले ध्यान, शिक्षा र पारिवारिक जीवनको सन्तुलनमा ध्यान दिइन्। आश्रमको वातावरण शान्त र अध्ययनशील थियो, जसले सीताका जीवनमा आत्मिक सन्तोष र आन्तरिक शान्ति ल्यायो।
महर्षि वाल्मीकि र भगवान रामको सम्बन्ध मुख्यतया वाल्मीकि द्वारा रचित रामायण ग्रन्थमार्फत देखिन्छ। वाल्मीकि रामायणका रचनाकार हुन्, जसले भगवान रामको जीवन, व्यक्तित्व, धर्म, कर्तव्य र आदर्शहरूको स्पष्ट विवरण गरेका छन्। यस ग्रन्थले भगवान रामको चरित्र र जीवनदर्शनलाई संसारभर परिचित बनाएको छ। ऐतिहासिक प्रमाण अनुसार वाल्मीकि र भगवान रामको प्रत्यक्ष भेट भएको प्रमाण छैन। तर वाल्मीकि रामको कथा लेख्दा उनको जीवन र कर्मको गहिरो अध्ययन र ध्यानमा बसेका थिए। रामायणको कथा अनुसार, वाल्मीकि नै सिता र लक्ष्मणलाई आश्रममा स्वागत गर्ने र भरतको लागि रामको सन्देश दिने पात्र पनि हुन्। यसरी, वाल्मीकि र भगवान रामको सम्बन्ध गुरु–कथा–चरित्र सम्बन्धको रूपमा रहेको छ, जहाँ वाल्मीकि भगवान रामको आदर्श र जीवनचरित्रको वर्णन गर्ने माध्यम बनेका छन्।
महर्षि वाल्मीकि आफ्नो जीवनको अन्तिम समयसम्म धर्म, तपस्या, लेखन र शिक्षामा व्यस्त रहे। उनले रामायणको रचना गरेर मानिसहरूमा धर्म र नैतिकताप्रति सचेतना फैलाए। उनका शिष्यहरूले उनको शिक्षालाई निरन्तर अघि बढाए। वृद्ध उमेरमा उनले आफ्नो शरीरको स्वाभाविक अन्त्य भयो। उनको मृत्युका ठ्याक्कै वर्ष वा स्थानका बारेमा कुनै प्रमाण उपलब्ध छैन, तर सामान्य कथनअनुसार उनी शान्तिपूर्वक र प्राकृतिक रूपमा जीवनबाट विदा भए। उनका कृतिहरू र शिक्षाले आज पनि मानिसहरूलाई मार्गदर्शन गरिरहेको छ।महर्षि वाल्मीकि द्वारा रचित रामायण आजको सन्दर्भमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। केवल धार्मिक ग्रन्थको रूपमा नभई यो मानव जीवनका मूल्य, नैतिकता, धर्म, कर्तव्य र आदर्श चरित्रको शिक्षा दिने साहित्यको रूपमा पनि पढिन्छ। आजको समयमा रामायणले मानिसलाई सत्य, धर्मपरायणता, दया, सहिष्णुता र नैतिक निर्णयको महत्त्व सिकाउँछ।समाजमा भएका भ्रष्टाचार, अन्याय र गलत आचरणसँग जुध्न, परिवार र समाजमा अनुशासन र सदाचार कायम गर्न रामायणका कथा र पात्रहरूको शिक्षा अत्यन्त उपयोगी छ। साथै, बालबालिकालाई संस्कार, कर्तव्यपरायणता र मानवीय मूल्य सिकाउन यसले मार्गदर्शन गर्छ। आधुनिक समयमा साहित्य, कला, नाटक, चलचित्र र शिक्षण विधामा पनि रामायणको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।
महर्षि वाल्मीकि र उनको रामायणमा बिभिन्न पाटोमा अनुसन्धान भएको छ। अनुसन्धान मुख्यतः तीन क्षेत्रहरूमा केन्द्रित छ। पहिलो, ऐतिहासिक र पुरातात्विक अनुसन्धान, जसमा रामायणका घटनाहरू ऐतिहासिक रुपमा सत्य हुन सक्ने आधार खोजिएको छ। वाल्मीकि रामायणमा वर्णन गरिएका भूगोल, नदीनालाहरू र शहरहरूको अध्ययन गरेर केही विद्वानहरूले वास्तविकता पत्ता लगाउन खोजेका छन्। दोस्रो, साहित्यिक अनुसन्धान, जसमा वाल्मीकि रामायणलाई संस्कृत साहित्यको महत्त्वपूर्ण ग्रन्थको रूपमा अध्ययन गरिएको छ। यसको छन्द, भाषा शैली, कथा संरचना, पात्रको चरित्र चित्रण र नैतिकता प्रस्तुत गर्ने तरिकाको विश्लेषण गरिएको छ। यसले प्राचीन संस्कृत साहित्य र महाकाव्य शैलीबारे बुझ्न मद्दत पुर्याएको छ। तेस्रो, धार्मिक र सांस्कृतिक अनुसन्धान, जसमा रामायणले हिन्दू धर्म, संस्कृति र नैतिक शिक्षामा गरेको योगदानको अध्ययन गरिएको छ। रामको आदर्श चरित्र, धर्म, कर्तव्य र पारिवारिक मूल्यका पक्षहरू विभिन्न सामाजिक र धार्मिक सन्दर्भमा विश्लेषण गरिएको छ। यसबाहेक, विश्वका विश्वविद्यालय र अनुसन्धान केन्द्रहरूले वाल्मीकि रामायणको तुलनात्मक अध्ययन पनि गरेका छन्, जसमा अन्य महाकाव्यहरू र विभिन्न भाषामा भएका रामायण संस्करणहरूसँग तुलना गरिएको छ।वाल्मीकि रामायण विश्वकै प्रसिद्ध महाकाव्य भएकोले यसलाई धेरै भाषामा अनुवाद गरिएको छ। मूल रूपमा यो संस्कृत भाषामा लेखिएको हो। पछि यसलाई हिन्दी, नेपाली, बङ्गाली, तमिल, तेलुगु, कन्नड, मलयालम, मराठी, गुजराती, पञ्जाबी, ओडिया, इङ्ग्रेजी, फ्रान्सेली, जर्मन, रूसी, स्पेनी, इटालियन, चिनियाँ र जापानी भाषामा अनुवाद गरिएको छ। यी भाषाहरू बाहेक पनि विश्वका अन्य धेरै भाषाहरूमा वाल्मीकि रामायण उपलब्ध छन्। अनुवादको मुख्य उद्देश्य रामायणमा रहेको धार्मिक, सांस्कृतिक र नैतिक सन्देशलाई फरक भाषाभाषीहरू माझ पुर्याउनु हो।
वाल्मीकि कृत रामायणलाई नेपाली भाषामा पहिलो पटक आदिकवि भानुभक्त आचार्यले अनुवाद गरेका थिए, जसलाई “भानुभक्त रामायण” भनिन्छ। भानुभक्त आचार्यले संस्कृत रामायणको पहिलो व्यवस्थित नेपाली रूपान्तरण गरेका हुन् र यही कारण उनी “आदिकवि” उपाधि प्राप्त कवि मानिन्छन्। यो कृति प्रायः पहिलो नेपाली महाकाव्यका रूपमा पनि परिचित छ। भानुभक्त रामायणले रामकथालाई उच्च संस्कृत भाषाबाट जनसाधारणले बुझ्ने खस/नेपाली भाषामा ल्याएर घर–घरमा पुर्यायो, जसले नेपाली समाजको धार्मिक जीवन, कथा–संस्कृति र नैतिक मूल्यहरूमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ। यसले नेपाली भाषा–साहित्यको विकासमा योगदान पुर्याउँदै राष्ट्रिय तथा भाषिक पहिचान र सामूहिक चेतनालाई मजबुत बनाएको छ। साथै, यस कृतिले भजन, व्रतकथा, नाटक र मौखिक परम्परासम्म व्यापक प्रभाव पार्ने काम गरेको छ।
०००
