— भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
प्राचार्य मेघनाथ छेत्री लिखित विविध अध्ययन समीक्षात्मक लेखहरूको सङ्ग्रह हो। यस पुस्तकको प्रथम प्रकाशन सन् २०२४ को मे महिनामा भएको हो। पुस्तकका प्रकाशक रमेश बन्धु प्रकाशन, सोनादा, दार्जिलिङ रहेका छन् भने अक्षराङ्कन ज्ञानकुञ्ज बुक्स, खरसाङले गरेको छ। यसैगरी, पुस्तकको मुद्रण ग्राफिक्स प्रिन्टर्स, दुर्गागढी, सिलिगुडीमा गरिएको छ। जम्मा १५ वटा शीर्षक र २२२ पृष्ठ रहेको यस पुस्तकको आकार केही मोटो देखिए तापनि यसभित्र समेटिएका विविध विषयवस्तु, साहित्यिक विमर्श र समालोचनात्मक दृष्टिकोणले यसलाई नेपाली साहित्यका पाठकका निम्ति उपयोगी कृति बनाएका छन्।
साहित्यिक कृतिको अध्ययन, विश्लेषण र मूल्याङ्कन गर्नु समालोचनाको प्रमुख उद्देश्य हो। साहित्यिक कृतिहरूको चर्चा गर्दा तिनको विषयवस्तु, भावपक्ष, शिल्पपक्ष, विचारधारा तथा साहित्यिक महत्त्वलाई केलाउनु आवश्यक हुन्छ। यसै सन्दर्भमा विविध अध्ययन पुस्तकले भारतेली नेपाली साहित्यका विभिन्न स्रष्टा, तिनका कृति, साहित्यिक प्रवृत्ति तथा समालोचनात्मक मान्यताहरूलाई समेटेको छ। यस पुस्तकमा व्यक्तित्व र कृतित्वसम्बन्धी लेखदेखि कविता, कवितासङ्ग्रह, संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रह, आख्यानेतर लेखन, समालोचना पद्धति तथा स्मारिकासम्मका विविध विषयमा आधारित लेखहरू समावेश गरिएका छन्। यसले पुस्तकको विषयगत विविधतालाई स्पष्ट पार्नुका साथै नेपाली साहित्यको अध्ययनका विभिन्न आयामहरूलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गरेको छ।
व्यक्तित्व र कृतित्वको परिचर्चा
यस पुस्तकमा समावेश गरिएका लेखहरूमध्ये ‘नरबहादुर दाहालको व्यक्तित्व र कृतित्व’ तथा ‘जगत छेत्रीको कृतित्व–व्यक्तित्व : केही रेखाङ्कन’ विशेष उल्लेखनीय छन्। यी दुई लेखमा लेखकले नरबहादुर दाहाल र जगत छेत्रीको साहित्यिक योगदानका साथै उनीहरूको सामाजिक, शैक्षिक तथा अन्य विविध क्षेत्रमा रहेको योगदानलाई प्रस्तुत गरेका छन्। कुनै पनि स्रष्टाको मूल्याङ्कन गर्दा उसको साहित्यिक सिर्जनालाई मात्र नभई समाज र शिक्षाको क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानलाई समेत ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ। यस दृष्टिले यी लेखहरूले सम्बन्धित व्यक्तित्वहरूको योगदानलाई बुझ्न पाठकलाई सहयोग पुर्याउँछन्।
साहित्यकारको व्यक्तित्व र कृतित्वबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ। व्यक्तिको जीवनानुभव, सामाजिक परिवेश, वैचारिक चेतना र सिर्जनात्मक क्षमताले उसको साहित्यिक अभिव्यक्तिलाई प्रभावित पारिरहेका हुन्छन्। त्यसैले स्रष्टाको व्यक्तित्व र कृतित्वको समन्वित अध्ययनले उसको साहित्यिक योगदानलाई अझ गहिराइमा बुझ्न मद्दत गर्छ। प्रस्तुत पुस्तकमा समावेश यी दुई लेखले पनि यसै प्रकारको अध्ययनको महत्त्वलाई उजागर गरेका छन्।
कालुसिंह रनपहेलीको गीतकार व्यक्तित्व
भारतेली नेपाली साहित्यमा कालुसिंह रनपहेली युग्मककार तथा कथाकारका रूपमा परिचित छन्। उनको कथाकारिताबारे नेपाली साहित्यिक क्षेत्रमा विभिन्न चर्चा र विमर्श हुँदै आएका छन्। त्यसैगरी, उनको युग्मक लेखनले पनि नेपाली साहित्यमा आफ्नो विशिष्ट स्थान बनाएको छ। तर उनको साहित्यिक व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष गीतकारिता पनि हो। कथाकार र युग्मककारका रूपमा परिचित रनपहेलीको गीतकार व्यक्तित्वबारे तुलनात्मक रूपमा कम चर्चा भएको पाइन्छ।
यस सन्दर्भमा विविध अध्ययन पुस्तकमा लेखक मेघनाथ छेत्रीले कालुसिंह रनपहेलीको गीतकार पक्षलाई समेट्नु महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। कुनै पनि साहित्यकारको सिर्जनात्मक व्यक्तित्वलाई एउटा विधामा मात्र सीमित गरेर हेर्नु उचित हुँदैन। एउटै स्रष्टाले विभिन्न साहित्यिक विधामा कलम चलाएको हुन सक्छ र प्रत्येक विधामा उसको योगदानको आफ्नै महत्त्व रहन्छ। यसैले रनपहेलीको गीतकारितालाई अध्ययनको विषय बनाउनु उनको बहुआयामिक साहित्यिक व्यक्तित्वलाई बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयास हो। यस लेखले पाठकलाई उनको सिर्जनात्मक क्षमताको अर्को पाटोसँग परिचित गराउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
कवि र कवितासम्बन्धी अध्ययन
यस पुस्तकमा भारतेली नेपाली साहित्यका कवि मदन ओझा र वीरेन्द्र अब्जसका कवितासम्बन्धी समीक्षात्मक लेखहरू पनि समावेश गरिएका छन्। ‘कवि मदन ओझाको ‘आँसुपछिका आँखाहरू’ ले हेर्दा’ र ‘कवि वीरेन्द्र अब्जसका कविताहरूको भावपक्ष’ शीर्षकका लेखहरूमा लेखकले यी दुई कविका कवितात्मक विशेषताहरूको चर्चा गरेका छन्।
कविताको अध्ययन गर्दा त्यसमा अभिव्यक्त भाव, विचार, अनुभूति, कल्पना र जीवनदृष्टिलाई सूक्ष्म रूपमा केलाउनु आवश्यक हुन्छ। कविताको बाह्य संरचनाभन्दा पनि त्यसको अन्तर्वस्तु, भावगाम्भीर्य र अभिव्यक्तिगत विशिष्टताले पाठकको मनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। यस दृष्टिले कविताको भावपक्षमाथि केन्द्रित अध्ययनले पाठकलाई कविताको मर्म बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।
यसैगरी, पुस्तकमा गोविन्दबहादुर कटुवालद्वारा लिखित ‘आमाको आँचलभित्र’ नामक कवितासङ्ग्रहबारे पनि चर्चा गरिएको छ। मातृत्व, माया, स्नेह र मानवीय संवेदनाजस्ता विषयहरू कवितामा कसरी अभिव्यक्त हुन्छन् भन्ने कुरा बुझ्न कवितासङ्ग्रहको समीक्षात्मक अध्ययन उपयोगी हुन्छ।
यस सङ्ग्रहमा दिलु ठकुरीको ‘खोज्दै छु मेरो अनुहारमा’ नामक कवितासङ्ग्रहसम्बन्धी लेख पनि समावेश गरिएको छ। उक्त लेखको शीर्षक ‘खोज्दै छु अनुहारमा कवित्व’ रहेको छ। यसरी हेर्दा पुस्तकमा कवि तथा कवितासम्बन्धी चारवटा लेख समावेश भएका छन्। यी लेखहरूले विभिन्न कविका सिर्जनात्मक विशेषता र कवितात्मक अभिव्यक्तिबारे पाठकलाई जानकारी दिनुका साथै भारतेली नेपाली कविताको अध्ययनका निम्ति उपयोगी आधार प्रदान गर्छन्।
पूर्वीय तथा पाश्चात्य समालोचना पद्धतिको चर्चा
यस पुस्तकको पाँचौँ शीर्षकमा रहेको ‘पूर्वीय रसवादी समालोचना पद्धतिदेखि’ नामक लेखले साहित्यिक सिद्धान्त र समालोचना पद्धतिसम्बन्धी विषयलाई समेटेको छ। यस लेखमा लेखकले पूर्वीय प्राचीन साहित्यिक सिद्धान्त तथा समालोचनात्मक मान्यताहरूको चर्चा गर्नुका साथै पाश्चात्य समालोचनाका विविध पक्षलाई समेत समेटेका छन्।
साहित्यको अध्ययन र मूल्याङ्कनका निम्ति समालोचना पद्धतिको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। पूर्वीय साहित्यिक चिन्तनमा रस, अलङ्कार, रीति, ध्वनि र वक्रोक्तिजस्ता सिद्धान्तहरूको विशेष महत्त्व छ। अर्कातिर, पाश्चात्य साहित्यिक चिन्तनले पनि साहित्यको अध्ययनका निम्ति विभिन्न सैद्धान्तिक आधार र विश्लेषणका पद्धतिहरू विकसित गरेको छ। यी दुवै परम्पराको अध्ययनले साहित्यलाई फरकफरक दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ।
साहित्यिक सिद्धान्तको ज्ञानले पाठकलाई कुनै कृतिको विषयवस्तु, भाव, शिल्प र विचारको विश्लेषण गर्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले पूर्वीय तथा पाश्चात्य समालोचनात्मक मान्यताहरूबारे चर्चा गरिएको यस लेखलाई पुस्तकको महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिन सकिन्छ।
गोकुल सिन्हाको समालोचनात्मक प्रवृत्ति
नेपाली साहित्यका वरिष्ठ समालोचक गोकुल सिन्हाको समालोचनात्मक योगदानलाई पनि लेखकले यस पुस्तकमा स्थान दिएका छन्। ‘गोकुल सिन्हाको समालोचनात्मक प्रवृत्ति’ शीर्षकको लेखमा उनको समालोचनात्मक दृष्टिकोण र साहित्यिक मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्तिबारे चर्चा गरिएको छ।
कुनै समालोचकको अध्ययन गर्दा उसले कृतिलाई हेर्ने दृष्टिकोण, प्रयोग गर्ने विश्लेषण पद्धति, साहित्यिक मान्यताप्रतिको धारणा र मूल्याङ्कन गर्ने तरिकालाई बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। समालोचकको आफ्नै दृष्टिकोण र विश्लेषण क्षमताले साहित्यिक कृतिको अध्ययनलाई विशिष्टता प्रदान गर्छ। यस अर्थमा गोकुल सिन्हाको समालोचनात्मक प्रवृत्तिमाथि गरिएको अध्ययनले नेपाली समालोचनाको विकास र त्यसमा विभिन्न समालोचकले पुर्याएको योगदान बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।
नरेश कटुवालको संस्मरणात्मक लेखन
नरेश कटुवाल नेपाली साहित्यमा वरिष्ठ कविका रूपमा परिचित छन्। यद्यपि, प्रस्तुत पुस्तकमा लेखकले उनको कविताकारिताभन्दा पनि ‘सङ्ग्रहण’ नामक कृतिमाथि चर्चा गरेका छन्। उक्त कृति संस्मरणात्मक लेखहरूको सङ्ग्रह हो।
संस्मरणात्मक लेखनले लेखकका जीवनानुभव, स्मृति, सामाजिक सम्बन्ध र विगतका घटनाहरूलाई साहित्यिक अभिव्यक्ति प्रदान गर्छ। यस विधामार्फत व्यक्तिगत अनुभव मात्र नभई कुनै समय, समाज र परिवेशको चित्रणसमेत गर्न सकिन्छ। संस्मरणहरूमा लेखकको निजी अनुभूतिसँगै तत्कालीन सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्थाको झलक पनि पाइने भएकाले यस्ता कृतिहरू साहित्यिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्।
यस सन्दर्भमा नरेश कटुवालको ‘सङ्ग्रहण’ माथि गरिएको चर्चा उनको साहित्यिक व्यक्तित्वको अर्को पक्ष बुझ्ने माध्यम बनेको छ। यसले साहित्यकारको सिर्जनात्मक योगदान कविता विधामा मात्र सीमित हुँदैन भन्ने कुरालाई पनि स्पष्ट पार्छ।
आख्यानेतर लेखनको अध्ययन
यस पुस्तकमा राजु पाण्डेको ‘आख्यानेतर : एक अध्ययन’ शीर्षकको लेख पनि समावेश गरिएको छ। यस लेखमा लेखकले राजु पाण्डेका आख्यानेतर लेखनसम्बन्धी पक्षहरूको चर्चा गरेका छन्।
सामान्यतः साहित्यको चर्चा गर्दा कथा, कविता, उपन्यास र नाटकजस्ता विधाहरूलाई बढी महत्त्व दिने प्रवृत्ति पाइन्छ। तर साहित्यको क्षेत्र यिनै विधामा मात्र सीमित छैन। निबन्ध, संस्मरण, यात्रा-वर्णन, व्यक्तिचित्र, साहित्यिक टिप्पणी तथा अन्य आख्यानेतर लेखनले पनि साहित्यको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छन्।
आख्यानेतर लेखनले जीवन, समाज, संस्कृति, विचार र अनुभवका विविध पक्षलाई प्रत्यक्ष तथा विश्लेषणात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। यस विधाका लेखकहरूले समाजका विभिन्न विषयमाथि आफ्नो दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नुका साथै ज्ञान र चेतनाको विस्तारमा पनि योगदान पुर्याउँछन्। तथापि, कथा र कविताजस्ता विधाको तुलनामा आख्यानेतर लेखनका विषयमा पर्याप्त चर्चा भएको पाइँदैन। फलस्वरूप यस विधामा कलम चलाउने कतिपय लेखकहरू साहित्यिक विमर्शमा अपेक्षाकृत कम चर्चित रहने सम्भावना हुन्छ।
यस अवस्थामा आख्यानेतर लेखनलाई अध्ययनको विषय बनाउनु महत्त्वपूर्ण छ। ‘आख्यानेतर : एक अध्ययन’ जस्तो लेखलाई पुस्तकमा समावेश गरेर लेखकले साहित्यका कम चर्चित विधातर्फ पनि पाठकको ध्यान आकर्षित गरेका छन्। यसले नेपाली साहित्यको अध्ययनलाई फराकिलो बनाउनुका साथै आख्यानेतर लेखनको महत्त्व बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।
देवराज शर्माको समालोचनात्मक योगदान
यस सङ्ग्रहमा देवराज शर्माको ‘देवदृष्टि’ कृतिसम्बन्धी लेख पनि समावेश गरिएको छ। ‘भारतीय नेपाली आख्यानको अध्ययन’ शीर्षकको यस लेखमा लेखकले नेपाली साहित्यको समालोचनात्मक क्षेत्रमा देवराज शर्माको योगदानबारे चर्चा गरेका छन्।
आख्यान साहित्यले समाज, जीवन, मानवीय सम्बन्ध र समयका विविध यथार्थलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। आख्यानको अध्ययन गर्दा त्यसको विषयवस्तु, चरित्रचित्रण, परिवेश, कथानक र अभिव्यक्तिगत विशेषताहरूलाई ध्यान दिनुपर्छ। यसैगरी, आख्यानसम्बन्धी समालोचनाले विभिन्न कृतिको विश्लेषण र मूल्याङ्कनमार्फत साहित्यिक प्रवृत्तिहरूको पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
भारतीय नेपाली साहित्यको विकासक्रममा आख्यान विधाको आफ्नै महत्त्व छ। यस विधामा सिर्जना भएका कृतिहरूको अध्ययन र मूल्याङ्कनले यहाँको समाज, संस्कृति, जीवनशैली तथा सामूहिक अनुभवलाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले देवराज शर्माको कृतिसम्बन्धी लेखले भारतेली नेपाली आख्यानको अध्ययन र समालोचनात्मक योगदानमाथि पाठकको ध्यान आकर्षित गर्छ।
‘इजा स्मारिका’को परिचर्चा
स्मारिका कुनै व्यक्ति, संस्था, विशेष अवसर वा स्मृतिलाई केन्द्रमा राखेर प्रकाशित गरिने महत्त्वपूर्ण प्रकाशन हो। यस्ता प्रकाशनमा संस्मरण, लेख, कविता, जीवनी, विचार तथा विविध साहित्यिक सामग्री समावेश गरिएका हुन्छन्। स्मारिकाले कुनै व्यक्तिको सम्झनालाई जीवन्त राख्नुका साथै सम्बन्धित समय, समाज र सांस्कृतिक परिवेशको अभिलेखका रूपमा पनि काम गर्न सक्छ।
नेपाली साहित्यमा पुस्तक, कथा, कविता र उपन्यासको तुलनामा स्मारिकासम्बन्धी समीक्षात्मक चर्चा कम भएको पाइन्छ। तर साहित्यिक सामग्री समेटिएका स्मारिकाहरूको अध्ययनले पनि पाठकलाई पर्याप्त ज्ञान र जानकारी प्रदान गर्न सक्छ।
यसै सन्दर्भमा मेघनाथ छेत्रीले ‘इजा स्मारिका : एक झलक’ शीर्षकको लेखमा साहित्यकार मञ्जुला तामाङ सुब्बाकी दिवङ्गत सुपुत्री इजा हाङ्माको स्मृतिमा प्रकाशित स्मारिकाबारे चर्चा गरेका छन्। स्मृतिलाई साहित्यिक अभिव्यक्तिसँग जोड्ने यस्ता प्रकाशनले व्यक्तिगत भावनालाई सामूहिक सम्झनामा रूपान्तरण गर्ने काम गर्छन्। त्यसैले यस स्मारिकामाथि गरिएको चर्चाले स्मारिका साहित्यको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
प्राचार्य लखिदेवी सुन्दासको समालोचनात्मक दृष्टि
यस पुस्तकमा ‘प्राचार्य लखिदेवी सुन्दासको समालोचकीय दृष्टि’ शीर्षकको लेख पनि समावेश गरिएको छ। यस लेखमा लेखकले नेपाली साहित्यको समालोचनात्मक क्षेत्रमा लखिदेवी सुन्दासको योगदानमाथि चर्चा गरेका छन्।
साहित्यिक समालोचनाले सिर्जनात्मक कृतिको मूल्याङ्कन गर्नुका साथै साहित्यको गुणस्तर, प्रवृत्ति र विकासक्रमलाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। समालोचकले आफ्नो अध्ययन, अनुभव र वैचारिक दृष्टिकोणका आधारमा साहित्यिक कृतिको विश्लेषण गर्छ। यस प्रक्रियाले पाठकलाई कृतिको गहिराइसम्म पुग्न र त्यसका विविध पक्ष बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ।
यस दृष्टिले लखिदेवी सुन्दासको समालोचकीय योगदानबारे गरिएको चर्चा महत्त्वपूर्ण छ। नेपाली साहित्यको विकासमा योगदान पुर्याएका व्यक्तित्वहरूको समालोचनात्मक दृष्टिको अध्ययनले साहित्यिक इतिहासको अभिलेखीकरणमा समेत सहयोग पुर्याउँछ।
रामराज राईको ‘पुण्यतीर्थम्’मा समेटिएका दर्शनीय स्थलहरू
यस पुस्तकको अन्तिम लेख ‘रामराज राईको पुण्यतीर्थम् भित्र समेटिएका दर्शनीय स्थलहरू’ शीर्षकमा रहेको छ। यस लेखमा लेखक मेघनाथ छेत्रीले रामराज राईको ‘पुण्यतीर्थम्’ नामक कृतिमा समेटिएका धार्मिक तथा दर्शनीय स्थलहरूको चर्चा गरेका छन्।
उक्त कृतिमा लेखक रामराज राईले भारत, नेपाल र भुटानका विभिन्न पवित्र धार्मिक स्थलहरूको भ्रमणका क्रममा प्राप्त गरेका अनुभव तथा देखेका स्थानहरूको वर्णन गरेका छन्। धार्मिक स्थलहरूको भ्रमणले मानिसलाई आस्था र आध्यात्मिक अनुभूतिसँग जोड्नुका साथै विभिन्न स्थानको इतिहास, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक जीवनबारे जानकारी प्राप्त गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।
यात्रासाहित्यको विशेषता भनेकै यात्राका क्रममा देखिएका स्थान, भेटिएका मानिस, अनुभव गरिएका घटना तथा प्राप्त ज्ञानलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्नु हो। यसले पाठकलाई सम्बन्धित स्थानको परिचय दिनुका साथै त्यहाँको धार्मिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक विशेषताबारे जानकारी प्रदान गर्न सक्छ।
यसैले ‘पुण्यतीर्थम्’ भित्र समेटिएका दर्शनीय स्थलहरूमाथि गरिएको चर्चाले यात्रासाहित्यको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ। यसले पाठकलाई धार्मिक स्थलहरूको परिचय दिनुका साथै यात्राका अनुभवलाई साहित्यिक दृष्टिबाट बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ।
निष्कर्ष
समग्रमा भन्नुपर्दा, प्राचार्य मेघनाथ छेत्री लिखित विविध अध्ययन भारतेली नेपाली साहित्यका विविध पक्षलाई समेटिएको उपयोगी समीक्षात्मक लेखसङ्ग्रह हो। यस पुस्तकमा साहित्यकारहरूको व्यक्तित्व र कृतित्व, कवि तथा कविताको विश्लेषण, गीतकारिताको चर्चा, पूर्वीय र पाश्चात्य समालोचना पद्धति, आख्यानेतर लेखन, संस्मरणात्मक कृति, स्मारिका तथा यात्रासाहित्यजस्ता विभिन्न विषयलाई स्थान दिइएको छ। यसले लेखकको अध्ययनको दायरा र नेपाली साहित्यका विविध विधाप्रतिको रुचिलाई स्पष्ट पार्छ।
यस पुस्तकको एउटा उल्लेखनीय पक्ष भनेको साहित्यका बढी चर्चित विधाहरूसँगै तुलनात्मक रूपमा कम चर्चामा आउने विषय र विधाहरूलाई समेत अध्ययनको केन्द्रमा राख्नु हो। कालुसिंह रनपहेलीको गीतकार व्यक्तित्व, राजु पाण्डेको आख्यानेतर लेखन, ‘इजा स्मारिका’ र रामराज राईको ‘पुण्यतीर्थम्’ जस्ता विषयमाथि गरिएको चर्चा यस सन्दर्भमा विशेष महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। यसले साहित्यिक व्यक्तित्व र कृतिहरूको अध्ययन गर्दा स्थापित परिचयमा मात्र सीमित नभई तिनका अन्य महत्त्वपूर्ण पक्षको समेत खोजी गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई स्मरण गराउँछ।
साहित्यको विकासका निम्ति सिर्जना जति आवश्यक हुन्छ, त्यसको अध्ययन, विश्लेषण, मूल्याङ्कन र अभिलेखीकरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। स्रष्टाका कृतिहरूमाथि गरिने समीक्षात्मक अध्ययनले पाठकलाई साहित्यको मर्म बुझ्न सहयोग पुर्याउनुका साथै साहित्यिक इतिहासलाई समृद्ध बनाउन पनि योगदान दिन्छ। यस दृष्टिले विविध अध्ययन ले भारतेली नेपाली साहित्यका विविध स्रष्टा, कृति र साहित्यिक प्रवृत्तिहरूलाई एकै ठाउँमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ।
पुस्तकको शीर्षक ‘विविध अध्ययन’ ले सङ्केत गरेझैँ यसभित्रका लेखहरूले विविध साहित्यिक विषयको अध्ययन र विश्लेषण गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्। यसले साहित्यका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, समालोचक तथा नेपाली साहित्यमा रुचि राख्ने पाठकहरूलाई उपयोगी सामग्री उपलब्ध गराउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यस पुस्तकको अध्ययनबाट प्राप्त हुने प्रमुख सन्देश के हो भने साहित्यलाई समग्रतामा बुझ्नका निम्ति विभिन्न विधा, प्रवृत्ति, स्रष्टा र तिनका योगदानको सूक्ष्म अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः, विविध अध्ययन केवल विभिन्न लेखहरूको सङ्ग्रह मात्र नभई भारतेली नेपाली साहित्यका विविध पक्षलाई अध्ययनको दायरामा ल्याउने एउटा प्रयासका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ। यस कृतिमार्फत प्राचार्य मेघनाथ छेत्रीले नेपाली साहित्यका विविध विषयमाथि विमर्श गर्ने र पाठकलाई साहित्यिक अध्ययनप्रति अभिप्रेरित गर्ने काम गरेका छन्। यही यसको मूल उपलब्धि र महत्त्व हो।
