भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
साहित्य समाजको दर्पण मात्र होइन, समयको चेतना, प्रकृतिको आवाज र मानवीय अनुभूतिको अभिव्यक्ति पनि हो। कविताले मानिसको अन्तर्मनमा उठेका भावनालाई शब्द दिनुका साथै समाज, राजनीति, प्रकृति, संस्कृति र समसामयिक परिस्थितिमाथि प्रश्नसमेत उठाउँछ। यही दृष्टिले हेर्दा लेखनाथ खालिङद्वारा लिखित ‘हेन्खामा’ कवितासङ्ग्रह समकालीन नेपाली कविताको एउटा अर्थपूर्ण कृति बन्न पुगेको देखिन्छ।
‘हेन्खामा’ कवितासङ्ग्रह सन् २०२५ को मे महिनामा पहिलोपटक प्रकाशित भएको हो। यसको प्रकाशन लालिमा परिवार, अलगडा, कालिम्पोङबाट भएको हो। जम्मा ९४ पृष्ठमा फैलिएको यस सङ्ग्रहमा ३६ वटा कविता समावेश छन्। आकारका दृष्टिले यो मझौला भए पनि विषयवस्तु, विचार, अनुभूति र अभिव्यक्तिका दृष्टिले यसको आयाम निकै फराकिलो छ। व्यक्तिगत स्मृतिदेखि प्रकृतिसम्म, प्रेमदेखि दर्शनसम्म, सामाजिक विकृतिदेखि राजनीतिक विसङ्गतिसम्म र किराती सांस्कृतिक चेतनादेखि विश्वव्यापी पर्यावरणीय सङ्कटसम्मका विविध विषयलाई कविले आफ्ना कवितामा समेटेका छन्।
प्रकृति र पर्यावरणप्रतिको गहिरो अनुराग
‘हेन्खामा’ कवितासङ्ग्रहको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्षमध्ये प्रकृति र पर्यावरणप्रतिको कविको गहिरो अनुराग हो। ‘बस्तीको मान्छे’, ‘सेतो सुनाखरीको ठाउँ’, ‘सेतो बादल’, ‘स्मृतिमा टिस्टा’, ‘सेन्छेलुङमा’, ‘सानो’, ‘ओइलाई झर्ने’, ‘सुनाखरी’ र ‘हेन्खामा’ जस्ता कवितामा प्रकृति विभिन्न रूप र भावमा उपस्थित भएको पाइन्छ।
आज विश्व जलवायु परिवर्तन र पर्यावरणीय सङ्कटको गम्भीर अवस्थामा पुगेको छ। बढ्दो तापक्रम, हिमनदीको तीव्र गतिमा भइरहेको पग्लाइ, वन विनाश, प्रदूषण, जैविक विविधताको ह्रास तथा प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहनले मानव सभ्यतासामु गम्भीर चुनौती खडा गरेको छ। यस्तो समयमा राजनीतिक र सामाजिक बहसमा अनेकौँ विषयले ठूलो स्थान पाए पनि पर्यावरणीय सङ्कटले अपेक्षित प्राथमिकता नपाएको देखिन्छ। साहित्यको क्षेत्रमा पनि पर्यावरणलाई केन्द्रमा राखेर सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै गए तापनि यसको आवश्यकता अझै व्यापक छ।
यस सन्दर्भमा ‘हेन्खामा’ विशेष अर्थपूर्ण देखिन्छ। सङ्ग्रहमा प्रकृति र पर्यावरणसँग सम्बन्धित यति धेरै कविता समावेश हुनुबाट कवि वर्तमान पर्यावरणीय अवस्थाप्रति सचेत रहेको अनुभूति हुन्छ। कविका निम्ति प्रकृति केवल सौन्दर्यको विषय होइन; प्रकृति जीवनको आधार र मानव अस्तित्वसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको संसार हो। कृत्रिमता, अत्यधिक भौतिकता र प्रकृतिबाट टाढिँदै गएको आधुनिक जीवनशैलीको तुलनामा कविको मन प्राकृतिक संसारतर्फ बढी आकर्षित भएको देखिन्छ।
सङ्ग्रहको शीर्षक कविता ‘हेन्खामा’ स्वयं प्रकृति र पृथ्वीप्रतिको कविको आत्मीय सम्बन्धको प्रतिनिधि बनेको छ। पृथ्वीलाई केन्द्रमा राखिएको यस कविताले सम्पूर्ण सङ्ग्रहको भावभूमिलाई समेत संकेत गरेको अनुभूति हुन्छ। त्यसैले ‘हेन्खामा’ केवल पुस्तकको नाम मात्र नभई सङ्ग्रहभित्र प्रवाहित पर्यावरणीय चेतनाको एउटा प्रतीकका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
सहरभन्दा बस्ती र कृत्रिमताभन्दा प्राकृतिक जीवन
‘बस्तीको मान्छे’ कवितामा कविले सहरको कोलाहल, भीडभाड र कृत्रिम जीवनभन्दा गाउँ-बस्तीको प्राकृतिक वातावरणप्रतिको आफ्नो आत्मीयता व्यक्त गरेका छन्। आधुनिक सहरले मानिसलाई सुविधा दिएको छ, तर त्यही सुविधासँगै मानिसको प्रकृतिसँगको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर हुँदै गएको पनि देखिन्छ। कविको दृष्टिमा बस्ती केवल बसोबास गर्ने ठाउँ होइन; त्यो प्रकृति, मानिस, स्मृति र आत्मीयताको संगम हो।
यसैगरी ‘सुन्दरता’ सम्बन्धी कवितात्मक दृष्टिमा पनि कविले कृत्रिम सौन्दर्यभन्दा प्राकृतिक सौन्दर्यलाई प्राथमिकता दिएका छन्। मानिसले बाहिरी रूपलाई सजाउन अनेकौँ कृत्रिम उपाय अपनाए पनि प्रकृतिले दिएको सहज सौन्दर्यको आफ्नै विशिष्टता हुन्छ। यसरी कविले सौन्दर्यलाई बाहिरी प्रदर्शनभन्दा स्वाभाविक अस्तित्वसँग जोडेर हेरेका छन्।
स्मृति, बाल्यकाल र अभिभावकप्रतिको श्रद्धा
‘हेन्खामा’ केवल सामाजिक र पर्यावरणीय विषयमा केन्द्रित सङ्ग्रह होइन। यसमा कविको व्यक्तिगत जीवनका स्मृति र अनुभूतिहरू पनि गहिरोसँग उपस्थित छन्।
‘गुरुको सम्झना’ कवितामार्फत कविले आफ्नो विद्यार्थी जीवनलाई सम्झिएका छन्। विद्यार्थीको जीवन निर्माणमा गुरुको भूमिका कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने अनुभूति यस कवितामा पाइन्छ। गुरुबाट प्राप्त ज्ञान केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुँदैन; त्यसले मानिसको चरित्र, सोच र जीवनदृष्टिलाई समेत आकार दिन्छ। त्यसैले गुरुको स्मरण यहाँ व्यक्तिगत सम्झना मात्र नभई गुरु–शिष्य सम्बन्धप्रतिको सम्मानका रूपमा पनि देखिन्छ।
त्यस्तै ‘मैले देखेको मेरो आमा’ कवितामा आमाप्रतिको आत्मीयता, बाल्यकालका स्मृति तथा जीवन निर्माणमा आमाले दिएको योगदानलाई कविले सम्झिएका छन्। आमाबाट प्राप्त जीवनज्ञान र संस्कारले मानिसको व्यक्तित्व निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्छ भन्ने भाव यस कवितामा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
‘मेरो नायक’ कवितामा कविले आफ्ना पितालाई सम्झिएका छन्। सामान्यतः नायक भन्नासाथ समाजमा प्रसिद्ध व्यक्तित्वको कल्पना गरिन्छ, तर कविले आफ्नो जीवनमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने आफ्नै पितालाई नायकका रूपमा हेरेका छन्। यसले कविको नायकसम्बन्धी धारणा बाहिरी प्रसिद्धिभन्दा व्यक्तिगत योगदान र जीवनप्रतिको प्रभावसँग जोडिएको देखाउँछ।
यात्रा र जीवनको दार्शनिक दृष्टि
‘यात्रा’ कवितामा यात्रा केवल एक स्थानबाट अर्को स्थानसम्म पुग्ने भौतिक प्रक्रिया बनेर सीमित छैन। कविले यात्रालाई जीवनको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। मानिस जन्मदेखि मृत्युसम्म निरन्तर यात्रामा हुन्छ। बाटोमा भेटिने मानिस, घटना, सुख–दुःख, सफलता–असफलता र अनुभवहरूले जीवनलाई अर्थ प्रदान गर्छन्।
यसरी यात्रालाई जीवनसँग जोडेर हेर्दा कवितामा दार्शनिक चेतनाको उपस्थिति देखिन्छ। जीवन आफैँ एउटा यात्रा हो र यात्राको अर्थ केवल गन्तव्यमा पुग्नु होइन, बाटोमा प्राप्त अनुभवलाई आत्मसात् गर्नु पनि हो भन्ने भाव यस कविताबाट ग्रहण गर्न सकिन्छ।
‘जाल’ : मानिसद्वारा मानिसमाथि निर्मित जाल
‘जाल’ कवितामा कविले माकुराको जाललाई एउटा प्रभावशाली प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। माकुराले आफ्नो आहार प्राप्त गर्न जाल बुन्छ; तर मानिसले बुनेको जाल कहिलेकाहीँ आफ्नै जातिका मानिसलाई फसाउन प्रयोग हुने गर्छ। यही तुलना गर्दै कविले मानिस–मानिसबीचको स्वार्थ, शोषण र छललाई प्रस्तुत गरेका छन्।
समाजमा आर्थिक र सामाजिक रूपमा शक्तिशाली वर्गले कमजोर वर्गमाथि प्रभुत्व जमाउने अवस्थाप्रति पनि यस कवितामा प्रश्न उठाइएको देखिन्छ। मानिसले आफ्नो बुद्धि, शक्ति र साधनलाई मानवहितमा प्रयोग गर्नुपर्नेमा अरू मानिसलाई नियन्त्रण र शोषण गर्न प्रयोग गर्दा सभ्यताको अर्थ नै कमजोर हुन्छ। ‘जाल’ त्यसैको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति बनेको छ।
आधुनिकताको अन्धो दौडमाथि प्रश्न
‘समय’ कवितामा आधुनिकताको बढ्दो प्रभावमाथि कविले प्रश्न उठाएका छन्। आधुनिकता आफैँमा खराब कुरा होइन; विज्ञान, प्रविधि र आधुनिक ज्ञानले मानव जीवनलाई धेरै सहज बनाएको छ। तर आधुनिकताको नाममा मानिस आफ्नो मौलिकता, प्रकृति, सम्बन्ध र मानवीय संवेदनाबाट टाढिँदै गयो भने त्यसले नयाँ किसिमको सङ्कट निम्त्याउन सक्छ।
कविले यही सम्भावित संकटप्रति सचेत गराउन खोजेका छन्। विकास र आधुनिकतालाई स्वीकार गर्दा त्यसको मानवीय तथा पर्यावरणीय परिणामलाई समेत विचार गर्नुपर्ने सन्देश यस कवितामा अन्तर्निहित देखिन्छ।
‘अमेरिका’ : विश्व राजनीतिप्रतिको आलोचनात्मक दृष्टि
‘अमेरिका’ कवितामा कविले अमेरिकाको राजनीतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय नीतिप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्। शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्ना लागि एउटा मापदण्ड र अन्य राष्ट्रका लागि अर्को मापदण्ड प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिप्रति कविताले प्रश्न उठाएको देखिन्छ।
कविको दृष्टिमा विश्व राजनीतिमा समानता, न्याय र नैतिकताको प्रश्न महत्वपूर्ण छ। शक्तिको आधारमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सञ्चालन हुँदा कमजोर राष्ट्र र समुदायमाथि त्यसको प्रभाव पर्न सक्छ। यसरी ‘अमेरिका’ कविता केवल एउटा राष्ट्रको उल्लेखमा सीमित नरही विश्व राजनीतिमा रहेको शक्ति–सम्बन्धप्रतिको कविको आलोचनात्मक चेतनाको अभिव्यक्ति बनेको देखिन्छ।
‘भाइरस’ : महामारीको स्मृति
‘भाइरस’ कवितामा भाइरसको उत्पत्ति, त्यसको प्रभाव र केही वर्षअघि विश्वले भोगेको कोभिड–१९ महामारीको त्रासदीलाई कविले कवितात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। कोभिड–१९ ले संसारका मानिसलाई स्वास्थ्य मात्र होइन, सामाजिक, आर्थिक र मानसिक स्तरमा समेत गहिरो प्रभाव पारेको थियो।
यस कवितामार्फत कविले भाइरसलाई एउटा जैविक अस्तित्वका रूपमा मात्र नहेरी त्यसले मानव जीवनमा ल्याउन सक्ने व्यापक परिवर्तन र संकटतर्फ पनि संकेत गरेका छन्। महामारीको अनुभव अझै सामूहिक स्मृतिमा ताजा रहेकाले यस कविताले समकालीन समयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्छ।
प्रविधिको बढ्दो निर्भरता र मानिसको अस्तित्व
‘मान्छेलाई’ कवितामा आधुनिक मानिसको प्रविधिमाथिको बढ्दो निर्भरतालाई कविले चिन्ताको विषय बनाएका छन्। इन्टरनेट, डिजिटल उपकरण, विभिन्न यन्त्र तथा कृत्रिम सुविधाले मानिसको जीवन सरल र सहज बनाएका छन्। तर सुविधा बढ्दै जाँदा मानिस स्वयं ती साधनको नियन्त्रणमा पर्न थालेको अवस्थाप्रति कविले प्रश्न गरेका छन्।
प्रविधि मानिसको सेवक हुनुपर्ने हो, मानिस प्रविधिको सेवक बन्नु हुँदैन। आधुनिक जीवनमा यो प्रश्न झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। कविको चिन्ता यही हो कि सुविधा खोज्ने क्रममा मानिसले आफ्नो स्वतन्त्र सोच, प्राकृतिक जीवन, मानवीय सम्बन्ध र संवेदनालाई नै कमजोर नबनाओस्।
किराती सांस्कृतिक चेतना
लेकनाथ खालिङ किराती समुदायबाट आएको हुनाले ‘हेन्खामा’मा किराती सांस्कृतिक चेतनाको झलक पनि भेटिन्छ। सङ्ग्रहको शीर्षक ‘हेन्खामा’ आफैँमा पृथ्वीको अर्थसँग जोडिएको शब्दका रूपमा आएको छ। पृथ्वी, प्रकृति र पर्यावरण सङ्ग्रहका महत्वपूर्ण विषय बनेका अवस्थामा यस शीर्षकले सम्पूर्ण कृतिलाई अर्थपूर्ण रूपमा समेटेको देखिन्छ।
त्यस्तै ‘सेन्छेलुङमा’ जस्तो कविताले पनि किराती सांस्कृतिक र भौगोलिक चेतनालाई अभिव्यक्त गरेको छ। सेन्छेलुङ शब्द कञ्चनजङ्घा हिमालसँग सम्बन्धित रहेको बुझिन्छ। कञ्चनजङ्घाको छहारीमा बसोबास गर्ने आदिम समुदायका रूपमा किराती सभ्यताको सांस्कृतिक स्मृतिलाई कविले कवितामा स्थान दिएका छन्। यसले कवितासङ्ग्रहलाई केवल व्यक्तिगत वा विश्वव्यापी विषयमा सीमित नराखी आफ्नो माटो, भूगोल र समुदायसँग समेत जोडेको छ।
‘म’ र ‘मुस्कान’ : मानवीय मनोविज्ञान
‘म’ कवितामा कविले मानिसभित्र रहेको अहम् र अहंकारले उसको जीवन तथा सम्बन्धमा पार्न सक्ने प्रभावलाई प्रस्तुत गरेका छन्। मानिसको ‘म’ आवश्यक आत्मपहिचान पनि हो, तर त्यही ‘म’ अत्यधिक बढेर अहंकारमा परिणत हुँदा सम्बन्धहरूमा दूरी पैदा हुन सक्छ। कविले यस मानवीय कमजोरीलाई कवितात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।
त्यसैगरी ‘मुस्कान’ कविताले मानवीय भावनाको विविधतालाई देखाउँछ। मानिस मुस्कुराउँदा हरेकपटक एउटै कारण हुँदैन। कुनै मुस्कान खुसीको हुन सक्छ, कुनै औपचारिकताको, कुनै पीडालाई लुकाउने माध्यमको र कुनै व्यङ्ग्यको पनि हुन सक्छ। यसरी सामान्य देखिने मुस्कानभित्र लुकेका अनेकौँ अर्थलाई कविले सूक्ष्म रूपमा नियाल्ने प्रयास गरेका छन्।
विविध रस र भावको प्रयोग
‘हेन्खामा’मा एउटै प्रकारको भाव निरन्तर प्रवाहित भएको छैन। यसमा कतै क्रान्तिकारी चेतना भेटिन्छ, कतै करुण भाव, कतै प्रेम र श्रृङ्गारिक अनुभूति तथा कतै दार्शनिक चिन्तन। यही विविधताले सङ्ग्रहलाई एकरस हुनबाट जोगाएको छ।
कविले आफ्ना कवितामा केवल भावुकतामा डुबेर व्यक्तिगत अनुभूति मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनका कवितामा बौद्धिक चिन्तन, समसामयिक विषयवस्तु र सामाजिक चेतनाको पनि उपस्थिति छ। प्रकृति, राजनीति, प्रविधि, महामारी, सामाजिक शोषण, आधुनिकता, संस्कृति र पारिवारिक स्मृतिजस्ता विविध विषयलाई एउटै सङ्ग्रहमा समेट्ने प्रयासले कविको विषयगत व्यापकतालाई देखाउँछ।
निष्कर्ष
समग्रमा हेर्दा लेकनाथ खालिङको ‘हेन्खामा’ कवितासङ्ग्रह प्रकृति, पर्यावरण, मानवीय संवेदना, सामाजिक चेतना, राजनीतिक आलोचना, आधुनिक प्रविधिप्रतिको प्रश्न, सांस्कृतिक पहिचान र व्यक्तिगत स्मृतिको सङ्गम बनेको कृति हो। ९४ पृष्ठभित्र समेटिएका ३६ कविताले कविको बाहिरी संसारप्रतिको दृष्टि मात्र होइन, उनको अन्तर्मनमा रहेका स्मृति, प्रश्न, प्रेम, चिन्ता र विचारलाई समेत पाठकसामु ल्याएका छन्।
विशेषतः प्रकृति र पर्यावरणलाई सङ्ग्रहको महत्वपूर्ण विषय बनाइनु यसको उल्लेखनीय पक्ष हो। ‘हेन्खामा’ शीर्षकदेखि ‘सेतो सुनाखरी’, ‘स्मृतिमा टिस्टा’, ‘सेन्छेलुङमा’, ‘सुनाखरी’ लगायतका कवितामा प्रकृतिप्रतिको आत्मीयता देखिन्छ। अर्कोतर्फ ‘जाल’, ‘समय’, ‘मान्छेलाई’ र ‘अमेरिका’ जस्ता कविताले समाज, आधुनिकता, प्रविधि र विश्व राजनीतिमाथि कविको आलोचनात्मक दृष्टिलाई उजागर गर्छन्। ‘गुरुको सम्झना’, ‘मैले देखेको मेरो आमा’ र ‘मेरो नायक’ जस्ता कविताले व्यक्तिगत स्मृतिलाई मानवीय संवेदनासँग जोड्छन् भने ‘यात्रा’ जस्तो कविताले जीवनलाई दार्शनिक आँखाले नियाल्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
यस अर्थमा ‘हेन्खामा’ केवल कविता पढ्ने पुस्तक होइन; प्रकृतिलाई माया गर्न, समयलाई बुझ्न, आधुनिकतालाई प्रश्न गर्न, मानवीय सम्बन्धलाई सम्झन, आफ्नो सांस्कृतिक जरा पहिचान गर्न र समाजभित्रका विसङ्गतिमाथि सोच्न प्रेरित गर्ने काव्यिक दस्तावेजका रूपमा लिन सकिन्छ। कविताको शक्ति केवल सुन्दर शब्दमा होइन, पाठकको मनमा प्रश्न जन्माउन सक्ने क्षमतामा पनि हुन्छ। ‘हेन्खामा’का धेरै कविताले यही प्रश्न गर्ने चेतनालाई अगाडि ल्याएका छन्।
पृथ्वी संकटमा परेको समयमा पृथ्वीलाई नै आफ्नो कविताको केन्द्रमा राख्नु, मानिस प्रविधिको भीडमा हराउँदै गएको समयमा मानिसकै अस्तित्वमाथि प्रश्न गर्नु र समाजमा विभाजन तथा स्वार्थ बढ्दै गएको समयमा मानवीय संवेदनालाई सम्झाउनु यस सङ्ग्रहको मूल विशेषता हो। त्यसैले ‘हेन्खामा’लाई एउटा कवितासङ्ग्रहका रूपमा मात्र नभई प्रकृति, मानिस र समयबीचको सम्बन्धलाई नियाल्ने कविको सचेत काव्यिक यात्राका रूपमा पढ्न सकिन्छ। यही यात्राले यस कृतिलाई समकालीन नेपाली साहित्यको एउटा विचारोत्तेजक र स्मरणीय काव्यकृतिका रूपमा स्थापित गर्ने आधार प्रदान गरेको छ।
