भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
गङ्गा शब्दको एक मात्र सर्वमान्य शाब्दिक अर्थ छैन, तर संस्कृत तथा परम्परागत व्याख्याअनुसार यसले निरन्तर बग्ने पवित्र जलधारालाई जनाउँछ। गङ्गालाई जीवनदायिनी, पवित्र तथा मानव सभ्यताको आधार मानिने नदीका रूपमा सम्मान गरिन्छ। हिन्दू धर्ममा गङ्गा केवल नदी मात्र नभई देवी गङ्गाको स्वरूप मानिने भएकाले यस शब्दले पवित्रता, शुद्धता, जीवन र मोक्षको प्रतीकात्मक अर्थ पनि बोकेको छ। भाषावैज्ञानिक दृष्टिले “गङ्गा” शब्दको उत्पत्तिबारे विद्वानहरूबीच पूर्ण सहमति नभए पनि यसको व्यापक अर्थ पवित्र, जीवनदायिनी र निरन्तर बग्ने नदीका रूपमा स्वीकार गरिएको छ।
गङ्गा नदी मानिसहरूले कहिलेदेखि थाहा पाए भन्ने कुराको ठ्याक्कै मिति इतिहासमा उल्लेख छैन। तथापि, इतिहास र पुरातात्त्विक प्रमाणका आधारमा मानिसहरूले गङ्गा नदीलाई कम्तीमा ३,००० देखि ३,५०० वर्षअघि नै चिनेका थिए भन्ने मानिन्छ। वैदिक काल (करिब ईसा पूर्व १५००–१०००) मा रचिएको ऋग्वेदमा गङ्गा नदीको उल्लेख पाइन्छ, जसले त्यस समयसम्म यो नदी परिचित भइसकेको देखाउँछ। त्यसपछि महाभारत र रामायणजस्ता प्राचीन ग्रन्थहरूमा पनि गङ्गा नदीको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वका साथ वर्णन गरिएको छ। साथै, पुरातात्त्विक प्रमाणहरूले गङ्गा नदीको किनारमा प्राचीन समयदेखि नै मानव बस्ती, कृषि र सभ्यताको विकास भएको देखाउँछन्। त्यसैले गङ्गा नदी कुनै एक व्यक्तिले पत्ता लगाएको नभई, त्यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने प्राचीन मानव समुदायहरूले क्रमशः यसको पहिचान गरी आफ्नो जीवनयापन र सभ्यताको विकाससँग जोड्दै आएका हुन्।
गङ्गा नदी विश्वका सबैभन्दा प्रसिद्ध, पवित्र तथा ऐतिहासिक महत्त्व भएका नदीहरूमध्ये एक हो। यसको भूवैज्ञानिक इतिहास हिमालय पर्वतको निर्माणसँग सम्बन्धित छ। भारतीय भूभाग र यूरेशियन भूभागको ठोक्किने प्रक्रियाबाट हिमालय पर्वतको निर्माण भयो। त्यसपछि हिमालयका हिमनदीहरूबाट बगेको पानीले विशाल नदी प्रणालीको विकास गरायो। गङ्गा नदीको मुख्य उद्गम भारतको उत्तराखण्ड राज्यस्थित गङ्गोत्री हिमनदीको गौमुख हो। गौमुखबाट निस्कने भागीरथी नदी देवप्रयागमा अलकनन्दा नदीसँग मिलेर गङ्गा नदी बन्छ।गङ्गा नदीसँग मानव सभ्यताको इतिहास हजारौँ वर्षदेखि जोडिएको छ। वैदिक कालदेखि गङ्गाको महत्त्व बढ्दै गयो। ऋग्वेद, महाभारत, रामायण तथा विभिन्न पुराणहरूमा गङ्गाको उल्लेख छ। हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार राजा भगीरथको तपस्यापछि देवी गङ्गा स्वर्गबाट पृथ्वीमा अवतरण गर्नुभयो र भगवान शिवले आफ्नो जटामा गङ्गाको वेगलाई धारण गरी पृथ्वीमा प्रवाहित गराउनुभयो। यही घटनासँग सम्बन्धित भएर गङ्गाको अर्को नाम भागीरथी रह्यो।प्राचीन भारतमा गङ्गा नदी सभ्यता, कृषि, व्यापार र संस्कृतिको प्रमुख आधार बन्यो। गङ्गा नदीको किनारमा वाराणसी, प्रयागराज, पाटलिपुत्र र कन्नौजजस्ता महत्त्वपूर्ण नगरहरूको विकास भयो। मौर्य, गुप्त, पाल तथा अन्य राजवंशहरूले गङ्गा नदीको मैदानलाई राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास गरे। शिक्षा, दर्शन, साहित्य, कला र व्यापारको विस्तारमा गङ्गा नदीले महत्त्वपूर्ण योगदान दियो।मध्यकालमा गङ्गा नदी धार्मिक तथा व्यापारिक दृष्टिले अझ प्रभावशाली बन्यो। हिन्दू र मुस्लिम शासकहरूले गङ्गा किनारका नगरहरूलाई प्रशासन, व्यापार र संस्कृतिका केन्द्रका रूपमा विस्तार गरे। नदी जलमार्गका रूपमा पनि व्यापक उपयोगमा आयो।बेलायती शासनकालमा गङ्गा नदीको उपयोग सिंचाइ, यातायात र व्यापारका लागि व्यवस्थित रूपमा गरियो। कृषि उत्पादन वृद्धि गर्न नहरहरूको निर्माण गरियो। नदीमार्फत वस्तुहरूको ढुवानी र आवतजावत पनि तीव्र रूपमा बढ्यो।सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि गङ्गा नदीको संरक्षण, सिंचाइ, जलविद्युत् उत्पादन तथा पिउने पानीका लागि विभिन्न योजनाहरू सञ्चालन भए। औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, ढल, प्लास्टिक र अन्य फोहोरका कारण नदी प्रदूषण बढ्दै गयो। त्यसपछि सन् १९८६ मा गङ्गा कार्य योजना सुरु भयो। पछि नमामि गङ्गे कार्यक्रममार्फत नदी सफाइ, प्रदूषण नियन्त्रण, जैविक विविधताको संरक्षण तथा नदी पुनर्जीवनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन भए।
वर्तमान समयमा गङ्गा नदी भारत र बङ्गलादेश हुँदै करिब २,५२५ किलोमिटर यात्रा गरी बंगालको खाडीमा पुग्छ। यस नदीले करोडौँ मानिसलाई पिउने पानी, सिंचाइ, माछापालन, यातायात तथा जीविकोपार्जनको आधार प्रदान गर्दछ। हरिद्वार, प्रयागराज, वाराणसी र गङ्गासागरजस्ता तीर्थस्थलहरू गङ्गा नदीसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन् र हरेक वर्ष लाखौँ श्रद्धालु त्यहाँ धार्मिक अनुष्ठान तथा स्नानका लागि पुग्छन्।
यसरी गङ्गा नदीको इतिहास प्राकृतिक उत्पत्तिदेखि आधुनिक संरक्षण अभियानसम्म निरन्तर विस्तार भएको इतिहास हो। यस नदीले दक्षिण एसियाको सभ्यता, संस्कृति, कृषि, अर्थतन्त्र र धार्मिक जीवनमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ। त्यसैले गङ्गा नदीको संरक्षण र स्वच्छता वर्तमान तथा भावी पुस्ताको साझा दायित्व हो।
हिन्दू धर्मका वेद, पुराण, रामायण, महाभारत तथा अन्य धार्मिक ग्रन्थहरूमा गङ्गा नदीलाई दिव्य, पवित्र र मोक्षदायिनी नदीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। गङ्गा नदीले हिन्दू धर्म, दर्शन, संस्कृति र सभ्यतामा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ। गङ्गाको जललाई पवित्र, शुद्ध र जीवनदायी मानिने भएकाले धार्मिक संस्कार, पूजा, यज्ञ, तर्पण, श्राद्ध, पिण्डदान तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानमा यसको प्रयोग गरिन्छ। गङ्गा नदीले पृथ्वी, स्वर्ग र पाताल तीनै लोकलाई जोड्ने दिव्य नदीका रूपमा विशेष स्थान प्राप्त गरेको छ।पुराणहरूमा गङ्गाको उत्पत्ति भगवान विष्णुको चरणसँग सम्बन्धित छ। भगवान विष्णुले वामन अवतार धारण गरी त्रिभुवन नाप्ने क्रममा आफ्नो चरण ब्रह्माण्डसम्म पुर्याउनुभयो। त्यस समयमा भगवान विष्णुको चरणबाट निस्किएको दिव्य जललाई भगवान ब्रह्माले आफ्नो कमण्डलुमा ग्रहण गर्नुभयो। यही दिव्य जल गङ्गाका रूपमा स्थापित भयो। त्यसपछि गङ्गा स्वर्गलोकमा प्रवाहित भई देवताहरूको पवित्र नदीका रूपमा रहिन्।गङ्गाको पृथ्वीमा अवतरणको प्रसङ्ग राजा सगरसँग जोडिएको छ। राजा सगरले अश्वमेध यज्ञ सञ्चालन गर्नुभयो। यज्ञको घोडा हराएपछि उहाँका साठी हजार पुत्र घोडाको खोजीमा चारैतिर निस्किए। खोजीका क्रममा उनीहरू कपिल ऋषिको आश्रममा पुगे। त्यहाँ यज्ञको घोडा देखेपछि उनीहरूले कपिल ऋषिमाथि आरोप लगाए। ऋषिको तपस्यामा विघ्न पुगेपछि उहाँको दिव्य तेजबाट सगरका सबै पुत्र तत्काल भस्म भए। उनीहरूको उद्धारका लागि स्वर्गबाट गङ्गालाई पृथ्वीमा ल्याउनु आवश्यक भयो।राजा सगरपछि अंशुमानले तपस्या गर्नुभयो। त्यसपछि राजा दिलीपले पनि तपस्या गर्नुभयो। दुवैको प्रयासपछि पनि गङ्गा पृथ्वीमा अवतरण भइनन्। त्यसपछि राजा भगीरथले दीर्घकालसम्म कठोर तपस्या गर्नुभयो। भगवान ब्रह्मा प्रसन्न हुनुभयो र गङ्गालाई पृथ्वीमा अवतरण गर्ने अनुमति दिनुभयो। गङ्गाको तीव्र वेगका कारण पृथ्वी विनाश हुने अवस्था सिर्जना भयो। त्यसपछि भगवान शिवले गङ्गालाई आफ्नो विशाल जटामा धारण गर्नुभयो। शिवले जटाबाट गङ्गालाई अनेक धारामा पृथ्वीतर्फ प्रवाहित गराउनुभयो। भगीरथ गङ्गाको अगाडि-अगाडि हिँड्नुभयो र गङ्गा उहाँको पछि लागेर सगरका पुत्रहरू भस्म भएको स्थानमा पुग्नुभयो। गङ्गाको जलले सगरका पुत्रहरूको उद्धार भयो। यस घटनापछि गङ्गाको एक धाराले भागीरथी नाम प्राप्त गर्यो र राजा भगीरथको नाम अमर बन्यो।रामायणमा गङ्गा नदीलाई धार्मिक आस्था, तपस्या, यात्रा र संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा चित्रण गरिएको छ। भगवान श्रीराम, माता सीता र लक्ष्मण वनवासका क्रममा गङ्गा नदी पार गरेर दक्षिणतर्फ लाग्नुभयो। निषादराज गुहले उनीहरूलाई गङ्गा पार गराउनुभयो। यस घटनाले गङ्गालाई धर्म, मित्रता, त्याग र कर्तव्यसँग जोड्यो।महाभारतमा गङ्गा देवीको अर्को महत्त्वपूर्ण भूमिका देखिन्छ। राजा शान्तनुले गङ्गासँग विवाह गर्नुभयो। विवाहका समयमा गङ्गाले आफ्ना कुनै पनि कार्यमा हस्तक्षेप नगर्ने वचन लिनुभयो। विवाहपछि जन्मिएका सात सन्तानलाई गङ्गाले नदीमा समर्पण गर्नुभयो। आठौँ सन्तानलाई समर्पण गर्न लाग्दा राजा शान्तनुले रोक्नुभयो। त्यसपछि गङ्गाले आफ्नो वास्तविक परिचय दिनुभयो र आठौँ बालकलाई साथमा लिएर जानुभयो। उहाँले बालकलाई वेद, शास्त्र, धनुर्विद्या, नीति र युद्धकलाको शिक्षा दिनुभयो। पछि बालकलाई राजा शान्तनुसमक्ष उपस्थित गराउनुभयो। यही बालक देवव्रतका नामले प्रसिद्ध भए र पछि भीष्म पितामहका रूपमा सम्पूर्ण आर्यावर्तमा सम्मानित भए।स्कन्दपुराणमा गङ्गा नदीको महिमा, तीर्थयात्रा, स्नान, दान, व्रत र धार्मिक अनुष्ठानको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। पद्मपुराण, ब्रह्मपुराण, विष्णुपुराण, नारदपुराण तथा भागवत पुराणमा पनि गङ्गाको धार्मिक महत्त्व, तीर्थस्थलहरू, ऋषिमुनिहरूको तपस्या तथा गङ्गा तटमा सम्पन्न भएका धार्मिक कार्यहरूको विस्तृत विवरण समावेश गरिएको छ।
गङ्गा नदीसँग जोडिएका धार्मिक पर्वहरूमा गङ्गा दशहरा, गङ्गा सप्तमी, मकर सङ्क्रान्ति, देव दीपावली, कार्तिक पूर्णिमा र कुम्भ मेलाको विशेष महत्त्व छ। हरिद्वार, प्रयागराज, वाराणसी, ऋषिकेश, गङ्गोत्री तथा गङ्गासागरमा लाखौँ श्रद्धालु स्नान, पूजा, तर्पण, श्राद्ध र दानका लागि पुग्छन्। गङ्गा नदीले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनलाई एक सूत्रमा बाँध्ने कार्य गर्दछ।पौराणिक ग्रन्थहरूमा गङ्गा नदीलाई देवी, माता, मोक्षदायिनी, पापनाशिनी, जीवनदायिनी तथा कल्याणकारी शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। गङ्गा नदीसँग सम्बन्धित कथाहरूले धर्म, सत्य, तपस्या, त्याग, भक्ति, कर्तव्य, करुणा र मानव कल्याणका आदर्शहरूको शिक्षा दिन्छन्। यही कारणले गङ्गा नदी हिन्दू सभ्यता, संस्कृति, धार्मिक परम्परा र आध्यात्मिक जीवनको केन्द्रका रूपमा हजारौँ वर्षदेखि प्रतिष्ठित छ।गङ्गा नदी हिन्दू धर्मको सबैभन्दा पवित्र नदी हो। धार्मिक जीवन, संस्कार, पूजा–आराधना, तीर्थयात्रा तथा आध्यात्मिक साधनामा गङ्गाको विशेष स्थान छ। गङ्गाको जललाई शुद्ध, पवित्र र जीवनदायी मानिने भएकाले घर, मन्दिर तथा धार्मिक स्थलहरूमा विभिन्न धार्मिक कार्यमा यसको प्रयोग गरिन्छ। पूजा, यज्ञ, हवन, अभिषेक, गृहप्रवेश, व्रत, विवाह, उपनयन तथा अन्य धार्मिक संस्कारहरूमा गङ्गाजलको प्रयोगले धार्मिक शुद्धताको प्रतीकात्मक अर्थ व्यक्त गर्दछ।हिन्दू धर्ममा गङ्गाजललाई पवित्र जलका रूपमा संरक्षण गर्ने परम्परा छ। धेरै परिवारले गङ्गाजललाई घरमा सुरक्षित राख्छन् र शुभ अवसर तथा धार्मिक अनुष्ठानका बेला प्रयोग गर्छन्। मन्दिरहरूमा देव–देवीको अभिषेक, मूर्ति स्नान तथा विशेष पूजाका क्रममा पनि गङ्गाजलको प्रयोग गरिन्छ। यसले धार्मिक आस्था, पवित्रता र श्रद्धाको अभिव्यक्ति गर्दछ।गङ्गा नदी हिन्दू तीर्थयात्राको प्रमुख केन्द्र हो। हरिद्वार, ऋषिकेश, प्रयागराज, वाराणसी, गङ्गोत्री र गङ्गासागरजस्ता तीर्थस्थलहरू गङ्गा नदीसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्। प्रत्येक वर्ष लाखौँ श्रद्धालु यी स्थानहरूको दर्शन, स्नान, पूजा, तर्पण, दान तथा धार्मिक साधनाका लागि पुग्छन्। गङ्गा नदीका तटमा आयोजना हुने धार्मिक मेलाहरूले सामाजिक एकता, सांस्कृतिक संरक्षण तथा धार्मिक परम्पराको निरन्तरतालाई बल पुर्याउँछन्।हिन्दू धर्मका जन्मदेखि मृत्युसम्मका धेरै संस्कारहरूमा गङ्गाजलको प्रयोग हुन्छ। नवजात शिशुको धार्मिक संस्कार, विवाह, गृहप्रवेश, यज्ञ, व्रत, उपनयन तथा अन्त्येष्टिजस्ता अवसरहरूमा गङ्गाजलको प्रयोग गरिन्छ। अन्त्येष्टिपछि अस्थि विसर्जन र पितृ तर्पणका लागि पनि गङ्गा नदीलाई विशेष स्थान दिइन्छ। गङ्गा तटमा श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गर्ने परम्पराले हिन्दू धार्मिक संस्कृतिमा विशेष महत्त्व राख्छ।गङ्गा नदीले आध्यात्मिक साधना र तपस्याको केन्द्रका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। प्राचीनकालदेखि ऋषि, मुनि, योगी, सन्त तथा साधुहरूले गङ्गा नदीको तटमा आश्रम स्थापना गरी अध्ययन, ध्यान, योग, तपस्या तथा धार्मिक शिक्षा सञ्चालन गरेका छन्। आज पनि गङ्गा किनारका धेरै आश्रम, मठ र आध्यात्मिक केन्द्रहरूले धार्मिक तथा नैतिक शिक्षाको प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्।गङ्गा नदीले हिन्दू समाजको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पहिचानलाई सुदृढ बनाएको छ। गङ्गा आरती, दीपदान, भजन–कीर्तन, धार्मिक प्रवचन, व्रत, पर्व तथा उत्सवहरू गङ्गा नदीसँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित छन्। विशेष गरी हरिद्वार र वाराणसीमा प्रत्येक दिन गरिने गङ्गा आरतीले लाखौँ श्रद्धालुलाई आकर्षित गर्दछ र धार्मिक वातावरणलाई अझ जीवन्त बनाउँछ।यसरी गङ्गा नदी पौराणिक कथाहरूमा मात्र सीमित नभई हिन्दू धर्मको दैनिक धार्मिक अभ्यास, संस्कार, तीर्थयात्रा, आध्यात्मिक साधना, सांस्कृतिक परम्परा तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। धार्मिक दृष्टिले गङ्गा नदी हिन्दू सभ्यताको आस्था, एकता, पवित्रता र आध्यात्मिक चेतनाको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा स्थापित छ।
गङ्गा नदीलाई हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र मानिनुका पछाडि धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक कारणहरू छन्। हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा गङ्गालाई नदी मात्र नभई देवीका रूपमा सम्मान गरिएको छ। गङ्गा नदीलाई दिव्य शक्ति, शुद्धता, करुणा र कल्याणको प्रतीकका रूपमा स्थान दिइएको छ। यही कारणले गङ्गाप्रति विशेष श्रद्धा र भक्तिको भावना विकसित भएको छ।गङ्गा नदीको किनारमा हिन्दू धर्मका अनेक प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू अवस्थित छन्। यी तीर्थस्थलहरूले हजारौँ वर्षदेखि धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व बोकेका छन्। प्रत्येक वर्ष भारत तथा विश्वका विभिन्न देशहरूबाट करोडौँ श्रद्धालु गङ्गा नदीका तटमा रहेका तीर्थस्थलहरूमा दर्शन, स्नान, पूजा, दान, तर्पण, श्राद्ध तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठानका लागि पुग्छन्। गङ्गा नदीसँग सम्बन्धित प्रमुख तीर्थस्थलहरूमध्ये गङ्गोत्री, देवप्रयाग, ऋषिकेश, हरिद्वार, प्रयागराज, वाराणसी, पटना, सुल्तानगञ्ज र गङ्गासागर विशेष रूपमा प्रसिद्ध छन्। उत्तराखण्डस्थित गङ्गोत्री देवी गङ्गाको प्रमुख तीर्थस्थल हो भने नजिकै रहेको गौमुख गङ्गा नदीको मुख्य हिमनदीय उद्गमस्थल हो। देवप्रयागमा भागीरथी र अलकनन्दा नदीको सङ्गम भएर गङ्गा नदीको प्रारम्भ हुन्छ। ऋषिकेश योग, ध्यान तथा आध्यात्मिक साधनाको प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छ भने हरिद्वारको हर की पौडी घाट र त्यहाँ हुने दैनिक गङ्गा आरती विश्वप्रसिद्ध छन्। प्रयागराजमा गङ्गा, यमुना र सरस्वतीको त्रिवेणी सङ्गम रहेको छ, जहाँ महाकुम्भ, अर्धकुम्भ तथा माघ मेलाका अवसरमा करोडौँ श्रद्धालु सहभागी हुन्छन्। वाराणसी हिन्दू धर्मको सबैभन्दा पवित्र नगरहरूमध्ये एक हो, जहाँ काशी विश्वनाथ मन्दिर, दशाश्वमेध घाट, मणिकर्णिका घाट र अस्सी घाट विशेष धार्मिक महत्त्वका केन्द्र हुन्। बिहारको पटना, प्राचीन पाटलिपुत्र, पनि गङ्गा नदीको किनारमा अवस्थित ऐतिहासिक तथा धार्मिक नगर हो। सुल्तानगञ्जको अजयबिनाथ शिव मन्दिरबाट श्रावण महिनामा काँवर यात्राका लागि गङ्गाजल लिने परम्परा अत्यन्त प्रसिद्ध छ। पश्चिम बंगालस्थित गङ्गासागर, जहाँ गङ्गा नदी बंगालको खाडीमा मिसिन्छ, हिन्दू धर्मको प्रमुख तीर्थस्थल हो। यहाँ प्रत्येक वर्ष मकर सङ्क्रान्तिका अवसरमा विशाल गङ्गासागर मेलाको आयोजना हुन्छ। यी सबै तीर्थस्थलहरूले गङ्गा नदीलाई धार्मिक आस्था, आध्यात्मिक साधना, सांस्कृतिक परम्परा र हिन्दू सभ्यताको केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्। गङ्गा नदी दक्षिण एसियाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नदी प्रणालीमध्ये एक हो। यसको उद्गम भारतको उत्तराखण्ड राज्यस्थित गङ्गोत्री हिमनदीको गौमुखबाट हुन्छ। गौमुखबाट निस्कने भागीरथी नदी देवप्रयागमा अलकनन्दा नदीसँग मिलेर गङ्गा नदीको रूप लिन्छ। त्यसपछि गङ्गा उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखण्ड र पश्चिम बंगाल हुँदै बङ्गलादेश प्रवेश गर्छ। बङ्गलादेशमा यस नदीलाई पद्मा नामले चिनिन्छ। पद्मा नदी ब्रह्मपुत्रबाट आउने जमुना नदीसँग मिल्छ र त्यसपछि मेघना नदीसँग सङ्गम गरी अन्ततः बङ्गालको खाडीमा मिसिन्छ। गङ्गा नदीको कुल लम्बाइ करिब २,५२५ किलोमिटर छ।गङ्गा नदीको जलाधार क्षेत्र विश्वकै सबैभन्दा ठूलो नदी बेसिनहरूमध्ये एक हो। यसको कुल क्षेत्रफल करिब १० लाख वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी छ। यो नदी प्रणाली भारत, बङ्गलादेश, नेपाल र चीनको तिब्बती क्षेत्रका केही भागसम्म फैलिएको छ। गङ्गा नदीको बेसिनमा हिमाली क्षेत्र, पहाडी भूभाग, भावर क्षेत्र, तराई, विशाल जलोढ मैदान तथा डेल्टा क्षेत्र समावेश छन्। यी सबै भौगोलिक क्षेत्रहरूको आफ्नै प्राकृतिक विशेषता छ, जसले गङ्गा नदीको प्रवाह, जलस्रोत र जैविक विविधतालाई प्रभाव पार्छ।गङ्गा नदीको माथिल्लो भाग हिमालय क्षेत्रमा अवस्थित छ। यस क्षेत्रमा नदीको बहाव तीव्र, गहिरो र चट्टानी हुन्छ। हिमनदीको पग्लिएको पानी, वर्षा र सहायक नदीहरूबाट गङ्गाले निरन्तर जल प्राप्त गर्छ। मध्य भागमा प्रवेश गरेपछि नदी विशाल गङ्गा मैदानमा फैलिन्छ। यस क्षेत्रमा नदीको बहाव अपेक्षाकृत शान्त हुन्छ र नदीले बगाएर ल्याएको माटो विभिन्न स्थानमा थुपार्छ। यही जलोढ माटोका कारण गङ्गा मैदान विश्वका सबैभन्दा उर्वर कृषि क्षेत्रहरूमध्ये एक बनेको छ।गङ्गा नदीका प्रमुख सहायक नदीहरूमा यमुना, घाघरा, गण्डक, कोशी, सोन, गोमती, रामगङ्गा, दामोदर, महानन्दा र पुनपुन पर्छन्। यी नदीहरूले गङ्गाको जलप्रवाहलाई सन्तुलित राख्नुका साथै यसको जलाधार क्षेत्रलाई अझ विशाल बनाएका छन्। नेपालबाट बग्ने गण्डक, कोशी र कर्णाली नदीहरूले गङ्गामा ठूलो मात्रामा पानी र जलोढ माटो ल्याउँछन्।गङ्गा नदीको तल्लो भाग पश्चिम बंगाल र बङ्गलादेशमा फैलिएको छ। यहाँ नदी अनेक शाखामा विभाजित हुँदै विश्वकै सबैभन्दा ठूलो नदी डेल्टा निर्माण गर्छ। गङ्गा–ब्रह्मपुत्र–मेघना डेल्टा करिब १,०५,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यस डेल्टामा सुन्दरवन म्यान्ग्रोभ वन अवस्थित छ, जुन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो म्यान्ग्रोभ वन हो। सुन्दरवन जैविक विविधताले सम्पन्न क्षेत्र हो र यहाँ दुर्लभ वनस्पति तथा जीवजन्तु पाइन्छन्। विशेष गरी रोयल बंगाल बाघ, खारेपानीको गोही, गङ्गेटिक डल्फिन, चित्तल, विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी तथा जलचर जीवहरू यहाँका प्रमुख जैविक सम्पदा हुन्।गङ्गा नदीको प्रवाह मुख्य रूपमा हिमनदी, वर्षा र सहायक नदीहरूमा निर्भर छ। मनसुनका समयमा नदीको जलस्तर उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ र धेरै स्थानमा बाढी आउँछ। यद्यपि यही बाढीले उर्वर जलोढ माटो फैलाएर कृषि उत्पादनलाई पनि सहयोग पुर्याउँछ। सुख्खा मौसममा हिमालयबाट पग्लिने हिमनदीको पानीले गङ्गाको निरन्तर प्रवाह कायम राख्छ।गङ्गा नदीको भूगोलले दक्षिण एसियाको जलवायु, कृषि, जैविक विविधता, मानव बसोबास, व्यापार, यातायात र अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। यसको विशाल मैदानमा विश्वका सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएका क्षेत्रहरू अवस्थित छन्। गङ्गा नदीको जलले करोडौँ मानिसलाई पिउने पानी, सिंचाइ, माछापालन, उद्योग तथा दैनिक जीवनका लागि आवश्यक स्रोत उपलब्ध गराउँछ। प्राकृतिक स्रोत, उर्वर भूमि र समृद्ध जैविक विविधताका कारण गङ्गा नदीको भूगोल दक्षिण एसियाको प्राकृतिक तथा मानव भूगोलको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ।
गङ्गा नदी दक्षिण एसियाको सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको नदी हो। हजारौँ वर्षदेखि गङ्गा नदीले मानव बसोबास, समाजको विकास, सांस्कृतिक आदान–प्रदान, सामाजिक सम्बन्ध र सामुदायिक जीवनलाई निरन्तर प्रभाव पार्दै आएको छ। गङ्गा नदीको किनारमा विकसित भएका बस्तीहरू समयसँगै सहर, व्यापारिक केन्द्र, शैक्षिक केन्द्र तथा धार्मिक केन्द्रका रूपमा विकसित भए। यसले समाजको आर्थिक, सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनालाई सुदृढ बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।गङ्गा नदीले विभिन्न जाति, भाषा, संस्कृति र परम्परा भएका मानिसहरूलाई एकआपसमा जोड्ने कार्य गरेको छ। यसको किनारमा बसोबास गर्ने समुदायहरूले कृषि, व्यापार, माछापालन, हस्तकला, नौकायात तथा अन्य परम्परागत पेशाका माध्यमबाट सामाजिक जीवनलाई समृद्ध बनाएका छन्। गङ्गा नदीले विभिन्न समुदायबीच सहकार्य, आपसी सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावलाई पनि बलियो बनाएको छ।गङ्गा नदीसँग सम्बन्धित पर्व, मेला र धार्मिक कार्यक्रमहरूले सामाजिक एकतालाई सुदृढ बनाएका छन्। कुम्भ मेला, गङ्गा दशहरा, गङ्गा सप्तमी, देव दीपावली, मकर सङ्क्रान्ति तथा छठ पर्वजस्ता अवसरहरूमा लाखौँ मानिस एकै स्थानमा भेला हुन्छन्। यस्ता धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले सामाजिक सद्भाव, आपसी सहयोग, सांस्कृतिक आदान–प्रदान र राष्ट्रिय एकताको भावना विकास गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।गङ्गा नदीको किनारमा रहेका घाटहरू सामाजिक जीवनका सक्रिय केन्द्र हुन्। यहाँ धार्मिक अनुष्ठान, सामाजिक भेटघाट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, दान–पुण्य, अन्त्येष्टि संस्कार, श्राद्ध, तर्पण तथा अन्य सामुदायिक गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन्। यस्ता गतिविधिहरूले समाजका विभिन्न वर्गका मानिसहरूलाई एकै स्थानमा ल्याएर सामाजिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछन्।गङ्गा नदीले शिक्षा र ज्ञानको विकासमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ। प्राचीनकालदेखि गङ्गा किनारमा आश्रम, गुरुकुल, मठ, मन्दिर तथा शिक्षाकेन्द्रहरूको स्थापना भयो। यी संस्थाहरूबाट धर्म, दर्शन, साहित्य, योग, आयुर्वेद, संगीत र संस्कृतिको संरक्षण तथा विकास भयो। यसले समाजमा ज्ञान, नैतिकता र सांस्कृतिक चेतनाको विस्तार गर्न सहयोग पुर्यायो।गङ्गा नदीले करोडौँ मानिसको दैनिक जीवन र जीविकोपार्जनलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छ। कृषि, माछापालन, पर्यटन, यातायात, साना उद्योग तथा व्यापारमा निर्भर समुदायहरूको सामाजिक जीवन गङ्गासँग जोडिएको छ। गङ्गाको पानीले खेतीपाती, पशुपालन तथा अन्य आर्थिक गतिविधिलाई सहयोग पुर्याउँछ, जसले ग्रामीण र शहरी समाजको जीवनस्तरमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।वर्तमान समयमा गङ्गा नदीले सामाजिक चुनौतीहरू पनि सामना गरिरहेको छ। जनसङ्ख्या वृद्धि, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, प्रदूषण, प्लास्टिकजन्य फोहोर तथा अव्यवस्थित विकासका कारण गङ्गा नदीको स्वच्छता र पारिस्थितिक सन्तुलनमा असर परेको छ। यस समस्याले नदीमा आश्रित समुदायहरूको स्वास्थ्य, जीविकोपार्जन तथा सामाजिक जीवनमा पनि प्रभाव पारेको छ। त्यसैले गङ्गा नदीको संरक्षण, सरसफाइ र दिगो व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदाय, सामाजिक संस्था, सरकार तथा नागरिकहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।यसरी गङ्गा नदी केवल जलस्रोत मात्र नभई सामाजिक एकता, सांस्कृतिक निरन्तरता, सामुदायिक जीवन, जीविकोपार्जन, शिक्षा तथा सभ्यताको आधारका रूपमा स्थापित भएको छ। गङ्गा नदीको संरक्षण गर्नु भनेको यससँग जोडिएको सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय सम्पदाको संरक्षण गर्नु पनि हो।
गङ्गा नदी हिन्दू धर्ममा सबैभन्दा पवित्र नदीका रूपमा पूजनीय मानिन्छ। तर हिन्दू धर्म बाहेक अन्य धर्महरूमा पनि गङ्गा नदीको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्त्व रहेको छ। यद्यपि, यी धर्महरूमा गङ्गालाई हिन्दू धर्ममा जस्तो देवीका रूपमा पूजा गर्ने वा त्यसमा स्नान गर्दा पाप नष्ट हुने धार्मिक मान्यता भने पाइँदैन।बौद्ध धर्ममा गङ्गा नदीलाई प्राचीन भारतीय सभ्यताको एक महत्त्वपूर्ण नदीका रूपमा सम्मान गरिन्छ। भगवान् बुद्धले आफ्नो जीवनकालमा गङ्गा नदीको आसपासका धेरै स्थानमा भ्रमण गरी धर्मोपदेश दिनुभएको थियो। बौद्ध धर्मका अनेक ऐतिहासिक तथा धार्मिक केन्द्रहरू पनि गङ्गा नदीको किनार वा त्यस वरपरका क्षेत्रमा रहेका छन्। त्यसैले बौद्ध धर्ममा गङ्गा नदीलाई धार्मिक आस्थाको विषयभन्दा पनि ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।जैन धर्ममा पनि गङ्गा नदीको विशेष ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ। प्राचीन कालदेखि नै जैन धर्मसँग सम्बन्धित धेरै तीर्थस्थलहरू गङ्गा नदीको आसपासका क्षेत्रमा विकसित भएका छन्। जैन धर्मले गङ्गा नदीलाई देवीका रूपमा पूजा नगरे पनि यसलाई भारतीय सभ्यता र धार्मिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण सम्पदाका रूपमा सम्मान गर्दछ।सिख धर्ममा गङ्गा नदीप्रति सम्मानको भावना भए पनि त्यसमा स्नान गरेर पापबाट मुक्ति पाइन्छ भन्ने विश्वासलाई स्वीकार गरिएको छैन। सिख धर्मले बाह्य कर्मकाण्डभन्दा सत्य आचरण, ईश्वरप्रतिको भक्ति, इमानदार जीवन र मानव सेवालाई बढी महत्त्व दिन्छ। त्यसैले गङ्गा नदीलाई सांस्कृतिक रूपमा सम्मान गरिए पनि धार्मिक मुक्तिको माध्यमका रूपमा मानिँदैन।इस्लाम धर्ममा गङ्गा नदीलाई धार्मिक रूपमा पवित्र नदी मानिँदैन। तथापि, गङ्गा नदीले लाखौँ मानिसको जीवन, कृषि, व्यापार तथा सभ्यताको विकासमा पुर्याएको योगदानका कारण यसलाई महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यसैले मुस्लिम समुदायका धेरै मानिसहरूले पनि गङ्गा नदीलाई जीवनको आधार र साझा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा हेर्ने गरेका छन्।ईसाई धर्ममा पनि गङ्गा नदीलाई धार्मिक रूपमा पवित्र नदीका रूपमा स्वीकार गरिएको छैन। तर भारतको इतिहास, संस्कृति, वातावरण तथा जनजीवनमा गङ्गा नदीको ठूलो योगदान रहेको स्वीकार गरिन्छ। यस कारण गङ्गा नदीको संरक्षणलाई प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व र मानव कल्याणसँग जोडेर हेरिन्छ।यसरी हेर्दा हिन्दू धर्ममा गङ्गा नदीलाई मोक्ष, पवित्रता र दिव्य शक्तिको प्रतीक मानिन्छ भने अन्य धर्महरूमा यसको महत्त्व मुख्यतः ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, सामाजिक तथा सभ्यतागत दृष्टिले रहेको पाइन्छ। त्यसैले गङ्गा नदी सबै धर्मका मानिसहरूका लागि कुनै न कुनै रूपमा सम्मानित भए पनि यसको धार्मिक महत्त्व प्रत्येक धर्ममा फरक–फरक रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
पर्यटकीय स्थलका रूपमा गङ्गा नदी
गङ्गा नदी धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा र सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण भएकाले विश्वका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक मानिन्छ। प्रत्येक वर्ष स्वदेश तथा विदेशबाट लाखौँ पर्यटक गङ्गा नदीको दर्शन गर्न, यसको प्राकृतिक सौन्दर्य अवलोकन गर्न तथा यससँग सम्बन्धित धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको अनुभव लिन गङ्गा नदीका विभिन्न स्थानमा पुग्ने गर्दछन्।
गङ्गा नदीका किनारमा अवस्थित हरिद्वार, ऋषिकेश, वाराणसी, प्रयागराज, कानपुर, पटना, भागलपुर र कोलकाताजस्ता सहरहरू पर्यटकका लागि विशेष आकर्षणका केन्द्र हुन्। यी स्थानहरूमा रहेका प्राचीन मन्दिर, घाट, आश्रम, ऐतिहासिक भवन तथा सांस्कृतिक सम्पदाले पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने गरेका छन्। विशेष गरी वाराणसीको साँझको गङ्गा आरती, हरिद्वारको हर की पौडी, ऋषिकेशका झोलुङ्गे पुलहरू र नदीमा गरिने नौकाविहार विश्वप्रसिद्ध पर्यटकीय आकर्षणका रूपमा परिचित छन्।गङ्गा नदी धार्मिक पर्यटनका साथै साहसिक पर्यटनका लागि पनि प्रसिद्ध छ। विशेष गरी ऋषिकेश क्षेत्रमा र्याफ्टिङ, डुङ्गा यात्रा, पदयात्रा, योग तथा ध्यान शिविरजस्ता गतिविधिहरू सञ्चालन हुने भएकाले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण निरन्तर बढिरहेको छ। यसका साथै गङ्गा नदीका किनारमा आयोजना हुने कुम्भ मेला, गङ्गा दशहरा, देव दीपावली तथा अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक उत्सवहरूले पनि पर्यटन प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।गङ्गा नदीको पर्यटनले स्थानीय समुदायको आर्थिक विकासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। होटल, भोजनालय, यातायात, हस्तकला, धार्मिक सामग्री, नौकाविहार तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित अन्य व्यवसायबाट हजारौँ मानिसले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी प्राप्त गरेका छन्। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सहयोग पुर्याएको छ।यसरी गङ्गा नदी केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई प्राकृतिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा साहसिक पर्यटनको महत्त्वपूर्ण गन्तव्यका रूपमा स्थापित भएको छ। यसको स्वच्छता, संरक्षण र दिगो व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन सके गङ्गा नदीको पर्यटकीय महत्त्व भविष्यमा अझ बढ्दै जाने सम्भावना रहेको छ।
गङ्गा नदी प्राचीन कालदेखि नै स्वच्छ, पवित्र र जीवनदायिनी नदीका रूपमा परिचित थियो। तर जनसङ्ख्याको तीव्र वृद्धि, सहरीकरण, औद्योगिकीकरण र आधुनिक विकासका गतिविधिहरू बढ्दै गएपछि गङ्गा नदीमा प्रदूषणको समस्या पनि बढ्न थाल्यो। विशेष गरी बीसौँ शताब्दीको मध्य भागदेखि नदीमा प्रदूषण तीव्र रूपमा बढेको मानिन्छ। सहरहरूको विस्तारसँगै प्रशोधन नगरिएको ढल, औद्योगिक फोहोर, प्लास्टिकजन्य सामग्री, कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुने रासायनिक मल तथा विषादी नदीमा मिसिन थाले। यसका साथै धार्मिक कार्यपछि नदीमा फूलमाला, कपडा, मूर्ति, पूजा सामग्री र अन्य फोहोर विसर्जन गर्ने परम्पराले पनि प्रदूषण बढाउन योगदान पुर्यायो। केही स्थानमा मानव तथा पशुका शव नदीमा बगाउने वा अर्धदाह गरिएका शव नदीमा छोड्ने चलनले पनि नदीको स्वच्छतामा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।गङ्गा नदीको प्रदूषण नियन्त्रणका लागि भारत सरकारले विभिन्न समयमा अनेक कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। सन् १९८५ मा गङ्गा कार्ययोजना सुरु गरी ढल व्यवस्थापन, नदी सफाइ, फोहोर प्रशोधन तथा जनचेतना अभिवृद्धिमा जोड दिइयो। त्यसपछि राष्ट्रिय गङ्गा नदी बेसिन प्राधिकरण गठन गरी नदी संरक्षणका कार्यक्रमलाई थप व्यवस्थित बनाइयो। सन् २०१४ मा सुरु गरिएको नमामि गङ्गे कार्यक्रममार्फत ढल प्रशोधन केन्द्र निर्माण, नदी किनारको सरसफाइ, औद्योगिक फोहोरको नियन्त्रण, जैविक विविधताको संरक्षण, वृक्षारोपण तथा जनसहभागितामा आधारित संरक्षण कार्यक्रमलाई विशेष प्राथमिकता दिइएको छ।गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि गङ्गा नदीको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। विभिन्न सामाजिक तथा वातावरणीय संस्थाहरूले नदी सफाइ अभियान सञ्चालन गर्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, नदीमा फोहोर नफाल्न जनचेतना फैलाउने, स्थानीय समुदायलाई संरक्षण कार्यक्रममा सहभागी गराउने तथा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी शिक्षा प्रदान गर्ने कार्य गर्दै आएका छन्। विद्यालय, महाविद्यालय, धार्मिक संस्था, स्वयंसेवी समूह तथा स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताले पनि गङ्गा संरक्षण अभियानलाई बल पुर्याएको छ।यद्यपि गङ्गा नदीको संरक्षणका लागि धेरै प्रयास गरिए पनि तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि, बढ्दो सहरीकरण, औद्योगिक विस्तार र नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा देखिएका चुनौतीका कारण प्रदूषण पूर्ण रूपमा नियन्त्रण हुन सकेको छैन। त्यसैले गङ्गा नदीको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि सरकार, गैरसरकारी संस्था, उद्योग, स्थानीय समुदाय तथा आम नागरिक सबैको साझा प्रयास, जिम्मेवारी र सचेत सहभागिता आवश्यक छ। गङ्गा नदीलाई स्वच्छ र जीवनदायिनी बनाइराख्न निरन्तर संरक्षण, प्रभावकारी कानुनी कार्यान्वयन र वातावरणमैत्री व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
ग्लोबल वार्मिङ अर्थात् विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले गङ्गा नदीको अस्तित्व, जलप्रवाह, जैविक विविधता तथा नदीमा निर्भर लाखौँ मानिसको जीवनमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ। पृथ्वीको औसत तापक्रम निरन्तर बढ्दै जाँदा हिमालय क्षेत्रमा रहेका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। गङ्गा नदीको मुख्य जलस्रोत हिमालयका हिमनदीहरू भएकाले ग्लोबल वार्मिङको प्रत्यक्ष प्रभाव गङ्गा नदीमा देखिन थालेको छ।तापक्रम बढ्दै जाँदा सुरुआती अवस्थामा हिमनदीहरूबाट बढी मात्रामा हिउँ र बरफ पग्लिने भएकाले नदीमा पानीको बहाव अस्थायी रूपमा बढ्न सक्छ। तर लामो समयसम्म हिमनदीहरू क्रमशः साना हुँदै गएमा गङ्गा नदीको जलप्रवाह घट्ने सम्भावना बढ्छ। यसले पिउने पानी, सिँचाइ, जलविद्युत् उत्पादन तथा नदीमा आधारित जीविकोपार्जनमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।ग्लोबल वार्मिङका कारण वर्षाको ढाँचा पनि परिवर्तन भइरहेको छ। कतिपय समयमा अत्यधिक वर्षा भएर बाढी आउने तथा अन्य समयमा पर्याप्त वर्षा नहुँदा खडेरी पर्ने समस्या बढ्दै गएको छ। यस्ता असन्तुलित मौसमी अवस्थाले गङ्गा नदीको प्राकृतिक प्रवाहमा असर पार्नुका साथै नदी किनारका बस्ती, कृषि क्षेत्र र पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ।तापक्रम वृद्धिका कारण गङ्गा नदीको पानीको गुणस्तर र जलचर जीवजन्तुमा पनि असर परेको छ। पानीको तापक्रम बढ्दा धेरै प्रकारका माछा, डल्फिन तथा अन्य जलीय जीवहरूको बासस्थान र प्रजनन प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पर्छ। यसले गङ्गा नदीको जैविक विविधतालाई दीर्घकालीन जोखिममा पार्न सक्छ।ग्लोबल वार्मिङको प्रभाव कम गर्न हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन घटाउने, वन संरक्षण तथा वृक्षारोपण गर्ने, स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउने, नदी प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने, हिमालय क्षेत्रको संरक्षण गर्ने तथा जलस्रोतको दिगो व्यवस्थापनमा जोड दिन आवश्यक छ। साथै, गङ्गा नदीको संरक्षणका लागि सरकार, वैज्ञानिक, वातावरणविद्, स्थानीय समुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबीच सहकार्य अझ सुदृढ बनाउनुपर्छ।यसरी ग्लोबल वार्मिङ गङ्गा नदीका लागि आजको सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय चुनौतीमध्ये एक बनेको छ। समयमै प्रभावकारी संरक्षणका उपायहरू अवलम्बन गर्न सके गङ्गा नदीको प्राकृतिक प्रवाह, जैविक विविधता र यसमा निर्भर करोडौँ मानिसको भविष्य सुरक्षित गर्न सकिन्छ।
गंगा नदीको महत्वबारे विभिन्न विद्वान, इतिहासकार, धर्मचिन्तक तथा समाजशास्त्रीहरूले आ–आफ्नो दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्। उनीहरूका विचारलाई समग्र रूपमा हेर्दा गंगा केवल एउटा नदी मात्र नभई भारतीय सभ्यता, संस्कृति, धर्म, इतिहास तथा जनजीवनको अभिन्न आधारका रूपमा स्थापित भएको पाइन्छ।भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री तथा प्रख्यात चिन्तक जवाहरलाल नेहरूले गंगालाई भारतीय सभ्यता र संस्कृतिको जीवनधारा मानेका छन्। उनका अनुसार गंगाले हजारौँ वर्षदेखि भारतीय समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्दै आएको छ। गंगा नदीको प्रवाहसँगै भारतको इतिहास, संस्कृति, परम्परा र जनजीवन निरन्तर अघि बढेको छ। त्यसैले गंगा भारतीय राष्ट्रिय पहिचानको सशक्त प्रतीक हो।महान् आध्यात्मिक चिन्तक स्वामी विवेकानन्दका अनुसार गंगा पवित्रता, आध्यात्मिक चेतना तथा आत्मशुद्धिको प्रतीक हुन्। उनका विचारमा गंगाको निर्मल प्रवाहले मानिसलाई सत्य, करुणा र आध्यात्मिक उन्नतिको मार्गमा प्रेरित गर्दछ। गंगाले केवल शरीरलाई मात्र होइन, मानवको मन र आत्मालाई पनि पवित्र बनाउने विश्वास उनले व्यक्त गरेका छन्।प्रसिद्ध संस्कृतविद् सर मोनियर मोनियर–विलियम्सले गंगालाई हिन्दू धर्मको सबैभन्दा पवित्र नदीका रूपमा वर्णन गरेका छन्। उनका अनुसार गंगा हिन्दूहरूको धार्मिक आस्था, तीर्थयात्रा, पूजा–आराधना तथा संस्कारसँग गहिरो रूपमा जोडिएकी छन्। गंगामा स्नान गर्नु, जल अर्पण गर्नु तथा धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्नु हिन्दू धार्मिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।धर्म तथा संस्कृतिकी अध्येता डायना एल. एकका अनुसार गंगा हिन्दूहरूको दृष्टिमा केवल जलप्रवाह नभई सजीव देवी हुन्। उनका विचारमा गंगा मातृस्वरूपा, करुणामयी तथा मोक्ष प्रदान गर्ने पवित्र शक्तिका रूपमा पूजित छन्। गंगाप्रतिको श्रद्धा र विश्वासले हिन्दू समाजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई गहिरो प्रभाव पारेको छ।इतिहासकार राधाकुमुद मुखर्जीका अनुसार गंगाको विशाल उपत्यकाले प्राचीन भारतीय सभ्यताको विकासमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ। गंगाको उर्वर मैदानले कृषि उत्पादन, व्यापार, उद्योग, नगरहरूको विकास तथा जनजीवनको समृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। त्यसैले गंगालाई भारतीय सभ्यताको विकासको प्रमुख आधार मानिन्छ।यसरी विभिन्न विद्वानहरूको विचारलाई समग्र रूपमा विश्लेषण गर्दा गंगा नदी केवल प्राकृतिक सम्पदा मात्र नभई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विरासत, ऐतिहासिक गौरव, सामाजिक एकता तथा आर्थिक समृद्धिको आधारका रूपमा स्थापित भएको स्पष्ट हुन्छ। गंगाले मानव सभ्यताको विकासमा पुर्याएको योगदान अतुलनीय रहेकोले यसको संरक्षण, स्वच्छता र दिगो व्यवस्थापन आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
000
