भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
मालसिरी धुन र भजन दुवै रूपमा हुने गर्दछ। केही ठाउँमा मालसिरी धुन मात्रै बजाइन्छ भने केही ठाउँमा धुन संग सङ्गै मालसिरी भजन पनि गाउने गरिन्छ। मालसिरी वा मालश्री धुन विशेषतः देवी दुर्गाको पूजा र नवरात्रिको अवसरमा बजाइन्छ।यो संगीतले वातावरणलाई आध्यात्मिक र पवित्र बनाउँछ, जसले देवीको आराधना गर्न मनोवृत्तिलाई प्रेरित गर्छ।मालसिरी धुन नेपाली भाषी समुदायमा सबैभन्दा पुराना धुनमध्ये एक हो, जुन धाः बाजा, नगारा, पासुरी, तानपुरा, र अन्य परम्परागत वाद्ययन्त्रमार्फत बजाइन्छ।यो राग मल्हारसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसमा शान्त, भक्ति र उमङ्गको अनुभूति हुन्छ।मालसिरी धुन गाउँ वा सहरमा बज्दा सबै समुदायका मानिसहरूमा दसैँको रौनक फैलिन्छ।यसले परिवार र समुदायलाई एकत्रित गर्छ, मेलमिलाप र सद्भावको सन्देश दिन्छ।
मालसिरी गायन केवल एक संगीत नभई दसैँ पर्वको आधिकारिक सुरुवात, सांस्कृतिक चेतना, धार्मिक भक्ति, र सामाजिक एकताको प्रतीक हो।मालश्री धुनको इतिहास र सांस्कृतिक महत्व बारे कुरा गर्दा मालश्री धुन नयाँ सांगीतिक परम्परामा उत्पत्ति भएको मानिन्छ, विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकामा रहेको नेवार समुदायबाट। सत्रौं शताब्दीमा मल्लराजाहरूको दरबारमा यसको विकास र प्रचार भएको तथ्यांकले पुष्टि गर्छ ।यसको प्रारम्भिक दस्तावेजको रूपमा संगीतचन्द्र नामक पुस्तकलाई मानिन्छ, जुन भक्तपुरका राजा जगतज्योति मल्ल र उनका मन्त्री वंशमणि ओझाले रचेका हुन्। यसले नाट्यशास्त्रसँग जोडिएको शास्त्रीय संगीत विषयकहरू व्याख्या गर्दछ ।त्यसपछि गयनलोचन पुस्तकमार्फत राग र रागिनिको परिचय र प्रदर्शन विधि व्याख्या गरिएको पाइन्छ ।एक शास्त्रीय र्याग-प्रवाहमा आधारित मालसिरी धुनमा सितार, तबला, धिमेल, सारंगी, बाँसुरी आदि वाद्यहरूको प्रयोग हुन्छ। यसले आध्यात्मिक भावनालाई उजागर गर्छ ।
मालश्री धुन शरद ऋतु र दशैंको आगमनसँग अटुट रूपमा जोडिएको छ। यसले ऋतु परिवर्तनको घोषणा मात्र गर्दैन, बरु त्यो पर्वको सांगीतिक प्रतीक पनि बुझाउँछ ।राजा महेन्द्र मल्ल (१६औं शताब्दी) लाई यस धुनको सम्भावित जनक मानिन्छ, तर प्रज्वलन दशैंको प्रतीकको रूपमा शाहशासनबाट व्यापक भयो।उदाहरणका लागि, १९१२ मा प्रकाशित ब्रिहत् राग मालसिरी पुस्तकमा शाह राजाहरूले यहाँको धुनमा वीररस रचनाहरूमा प्रयोग गरेका छन् ।केवल दशैंमा होइन—विवाह, सस्वरारम्भलगायत शुभ अवसरहरूमा मालसिरी धुन बजाइन्छ, यसलाई मंगलधुनको रूपमा पनि चिनिन्छ।
कतिपय अध्ययनले मालश्री धुनलाई शास्त्रीय संगीत प्रायोगमा आधारित लोकधुन मान्ने गरेका छन्। संगीतज्ञहरूका अनुसार यस धुनमा थप आधुनिकीकरण गर्दा यसको मौलिकता बिग्रन सक्छ।“पहिले त मालसिरी प्राकृतिक अर्थात् लोक धुन नै हो… साधना, परिमार्जन र परिस्कार गरेपछि नै यसले… रागको स्वरुप लिन्छ।केही स्थानहरू—जस्ता तानसेन (पाल्पा)—मा यो धुन सारंगीमा पुन:प्रस्तुत गर्ने प्रयास भइरहेको छ तर समयसँग यसको चलन मेटिँदै गइरहेको छ।”मालसिरी” शब्दको उत्पत्तिबारे पूर्णरूपमा सहमत एकै किसिमको व्याख्या नभए पनि, यो शब्द संस्कृत र प्राचीन संगीत-परम्परासँग गहिरो सम्बन्ध भएको मानिन्छ। संस्कृत शब्द “मालश्री” बाट उत्पत्ति “माला” + “श्री” = मालश्री।माला = फूलको मालाजस्तै सजिने, श्रृङ्गारिकताको प्रतीक, श्री = शुभता, सौन्दर्य, समृद्धिको प्रतीक (लक्ष्मीको पनि अर्थ लाग्छ)।यस अर्थमा “मालश्री” भन्नाले “शुभताको श्रृङ्गार” भन्ने भाव आउँछ।”मालश्री” एक प्रकारको शुभ धुन (मंगलधुन) हो, जुन प्रायः शरद ऋतुको आरम्भ, दशैं, वा अन्य शुभ अवसरहरूमा बजाइन्छ। त्यसैले, यसको नाममा पनि शुभता र सौन्दर्यको संकेत समेटिएको छ।
“मालश्री” शब्दलाई कतिपय विद्वानहरूले शास्त्रीय राग “मालकौंस” वा “श्री राग” सँग पनि जोड्ने प्रयास गरेका छन्, तर मालश्री धुन सिधै कुनै एक विशुद्ध शास्त्रीय राग होइन।तैपनि, राग काफी, पिलु, वा कल्याण थाट जस्ता शास्त्रीय रूपहरूसँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले “मालसिरी” लाई लोक-शास्त्रीय संक्रमणको एक रूप मानिन्छ, जसमा “श्री” र “माल” दुबैले संगीतको सौन्दर्य र शुभ भाव प्रकट गर्छ।नेवार समुदायमा प्राचीनकालदेखि “मालश्री धुन” को परम्परा छ, जसलाई “नास धुन” भनिन्छ।नेवार भाषामा “मालसिरी” शब्दको व्युत्पत्ति स्पष्ट छैन, तर यो परम्परागत रूपमा दशैंसँग जोडिएको सांगीतिक परम्पराको नाम बनेको हो।संस्कृत शब्दकोश अनुसार, मालश्री एउटा रागिनी (राग‑प्रकार) हो, यसको व्युत्पत्ति माला र श्री बाट भएको हो।थप रूपमा, नेपालभाषा (नेपाली) शब्दकोशमा पनि मालश्री=रागिनी वा तसर्थ सो रागिनीमा आधारित गीतलाई जनाउने शब्दको रूपमा परिभाषित गरिएको छ।
दशैंको बेला यो धुन, फूलपाती, प्रसाद पूजन चढाउने समयमा बजाइने हुनाले “माल” अर्थात् चढाउने माल–वस्तु र “श्री” अर्थात् देवी लक्ष्मी वा दुर्गाको सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध यस शब्दमा समाहित भएको व्याख्या उपयुक्त देखिन्छ।मालसिरी धुनको भजन सामान्यतया धार्मिक, भक्ति र शान्तिपूर्ण भावले भरिएको हुन्छ। यो भजन खासगरी देवीलाई समर्पित हुन्छ, जो नेपाली जनजाति र हिन्दू परम्परामा शुभ र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छिन्।भक्ति र आराधना -भजनमा मालसिरी देवीको महिमा, कृपा र सुरक्षा मागिन्छ। गीतहरूमा देवीलाई पूज्ने, आशीर्वाद पाउने भाव प्रकट हुन्छ ।भजनमा मधुर, सरल र मन छुने स्वर हुन्छ। यसको लय शान्त र मन्द छ, जसले श्रोताको मनमा शान्ति ल्याउँछ।भजनमा प्रकृति, पर्व, देवता र सांस्कृतिक आदर्शहरूको वर्णन हुन्छ। यसले धार्मिक भावनालाई अझ गहिरो बनाउँछ।भजन प्रायः मादल, तबला, बाँसुरी जस्ता पारंपरिक वाद्यहरूको साथ गाइन्छ। ताल साधारण र मधुर हुन्छ।मालसिरी धुनको भजन देवीप्रति गहिरो श्रद्धा र भक्तिमय हुन्छ, जसले मनमा सकारात्मक ऊर्जा, शान्ति र समृद्धिको भावना जागृत गर्छ।मालसिरी गीत मूलतः देवी दुर्गाको आगमनको स्वागत गर्न गाइने धार्मिक धुन हो।
हिन्दू शास्त्रअनुसार आश्विन महिनामा देवी दुर्गा पृथ्वीमा आउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ, र यस आगमनको अवसरमा मालसिरी धुन बजाइन्छ।यो गीतले माताको आगमन र विजयको शुभ संकेत दिन्छ।मालसिरी गीत प्रायः आश्विन शुक्ल पक्ष (दशैं) को नवरात्र प्रारम्भ हुँदा बजाइन्छ।यो धुनले वर्षको समापन र नयाँ चक्रको सुरुवात (शरद ऋतु) को संकेत पनि दिन्छ।मालसिरी धुन तान्त्रिक देवी आराधना सँग पनि सम्बन्धित छ।पौराणिक मान्यताअनुसार, देवी दुर्गाको शक्ति जागृत गर्न तान्त्रिक अनुष्ठानहरूमा यो धुन प्रयोग गरिन्थ्यो।प्राचीन कालमा इन्द्रध्वज जात्रा (यानी इन्द्रको रथयात्रा) मा पनि मालसिरी गीत बजाइन्थ्यो भन्ने जनविश्वास छ।यो गीतले इन्द्र र अन्य देवताहरूको पूजामा पनि महत्त्व पाएको पाइन्छ।मालसिरी गीतको संगीत लय अत्यन्त धार्मिक र ध्यानात्मक प्रकृतिको हुन्छ, जसले भक्ति योगलाई प्रोत्साहित गर्छ।यसको माधुर्यले मन शुद्ध पार्ने विश्वास गरिन्छ, जसले देवताहरूको कृपा प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।
मालसिरी गीत केवल सांगीतिक प्रस्तुति होइन, यो हिन्दू धर्मशास्त्र, ऋतु विज्ञान, देवी आराधना र नेपाली संस्कृतिको समिश्रण हो। विशेषगरी दशैंमा बजिने यो धुनले माताको आगमन, विजय र शुद्धताको संकेत दिन्छ। त्यसैले यसको पौराणिक र आध्यात्मिक महत्व अत्यन्तै गहिरो छ।मालश्री भजन नेपाली सांस्कृतिक र धार्मिक परम्परामा एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र प्राचीन भजन हो, विशेषतः दशैँ पर्वको समयमा गाइने। यसको प्रयोग विशेषतः नेवारी समुदाय भित्र दशैँको प्रारम्भ सूचित गर्न गरिन्छ।तर, “मालश्री भजन कुन पौराणिक शास्त्रहरूमा वर्णन गरिएको छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिँदा, यी कुराहरू प्रस्ट बुझ्न आवश्यक छ:मालश्री भजन शास्त्रीय ग्रन्थमा प्रत्यक्ष वर्णन छैन -मालश्री भजन साँस्कृतिक परम्पराबाट उत्पन्न भएको हो, न कि कुनै विशेष वैदिक वा पौराणिक शास्त्रबाट।यो नेवारी शास्त्रीय सङ्गीतको राग “मालश्री” बाट लिइएको छ, जुन धूपधुन (धार्मिक वातावरण निर्माण गर्ने भजन) को रूपमा प्रयोग हुन्छ।यसको सुर र लय शान्त, भक्तिपूर्ण, र उत्सवजन्य छ।यद्यपि मालश्री भजन कुनै एकदमै विशिष्ट हिन्दू शास्त्र (जस्तै वेद, पुराण, उपनिषद) मा उल्लेख छैन, यसमा गाइने विषयवस्तुहरू भने प्रायः देवी-देवताको स्तुति, विशेष गरी दुर्गा/भवानी (दशैँसँग सम्बन्धित), तथा राम–रावण युद्ध जस्ता प्रसङ्गहरूसँग सम्बन्धित हुन्छन्।
यसर्थ, मालश्री भजनको भाव चाहिँ रामायण, देवी पुराण, दुर्गा सप्तशती आदि ग्रन्थसँग अप्रत्यक्ष रूपमा मेल खान्छ।मालश्री भजन मूलतः मौखिक परम्परा (oral tradition) बाट सर्ने सांगीतिक विधा हो। यस मालश्री भजनको धुन केही शताब्दी अघि यसको उत्पत्ति भएको मानेपनि मालसिरी भजन युगौं अघि देखि हाम्रो लोक परम्परामा रही आएको छ। यसका धेरै संस्करणहरू लेखिएको रूपमा नभएर पुस्तौनी रूपमा मौखिक रूपमा हस्तान्तरण भएका छन्।काठमाडौं उपत्यकाको विशेष समुदाय, जस्तै नेवार जाति, भित्र यसको धार्मिक महत्व अत्यन्त उच्च छ।मालश्री भजन कुनै विशिष्ट पौराणिक शास्त्रमा प्रत्यक्ष वर्णन गरिएको छैन, तर यसको विषयवस्तु, भाव, र प्रयोगले हिन्दू पौराणिक ग्रन्थहरू (जस्तै देवी महात्म्य, रामायण, पुराणहरू) सँग अप्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ। यो नेपाली मौलिक सांस्कृतिक र धार्मिक परम्परा मा आधारित भजन हो, जसको संगीतात्मक र भक्तिपूर्ण शैलीले विशेष महत्व राख्छ।नेपाली भाषा र साहित्यमा “मालसिरी” (अथवा “मालश्री” रागको लोकपरम्परागत रूप वा धुन) सम्बन्धी अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने विद्वानहरू मुख्यतयः संगीतशास्त्री, संस्कृतिविद् र लोकसाहित्यका अनुसन्धानकर्ता हुन्। यहाँ केही उल्लेखनीय नामहरू रहेका छन्:
प्रमुख अध्ययनकर्ता र संदर्भहरू
प्रा. मोहनराज शर्मा र डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल
उनीहरूको पुस्तक लोकवार्ता विज्ञान र लोकसाहित्य मा “मालश्री” शब्दको अपभ्रंश “मालसिरी” हो भन्ने व्याख्या भएको छ। यस पुस्तकमा मालसिरी लोक–परम्परागत धुन भएको, स्थानीय संगीतशैलीसँग जोडिएको र दशैं लगायत विशेष पर्व अवसरमा गाइने चलन भएको उल्लेख छ ।
संगीता प्रधान राणा, गायिका तथा ललितकला विभागकी अध्यक्ष
उनले मालसिरी धुनलाई परम्परागत संगीतको उदाहरणका रूपमा पहिचान गर्दै, यसमा अलिकति शास्त्रीयता पनि रहन्छ भन्ने कुरा भन्नुभएको छ ।
संस्कृतबिद सत्यमोहन जोशी
उनले नेपाल चाडपर्व पुस्तकमा मालसिरीलाई ऋतुपरक लोकधुनको मान्यता दिएका छन्। दशैंको मौसमसँग मेल खाने यस धुनको सांस्कृतिक महत्व उल्लेखनीय छ ।साथै, नागरिम् समाचारमा प्रकाशित एक अन्तर्वार्तामा बताउनु भएको छ कि मालसिरी पहिले टोल तथा परम्परागत पर्वमा गाइने चलन थियो, तर पछिल्लो समय यसको प्रयोग कम हुँदै गएको छ; यो धुनले पर्वको ऋतुसँग सांस्कृतिक रूपले सम्बन्धित भएको भएको मानिन्छ ।“के हो मालसिरी?” शीर्षकको ब्लग लेखमा मालसिरीको बारेमा जन–परिचितता, प्रयोग र सामाजिक सन्दर्भमा यस धुनको स्थिति विवरण गरिएको छ। यसबारेका बुनियादी जानकारीहरू त्यहाँ उपलब्ध छन् ।
वरिष्ठ तवला वादक —संगीता मिश्र
“मालश्री धुनको मौलिकता हराउँदै गएको” र “माध्यमहरूले यसको संरक्षणमा पर्याप्त ध्यान दिएका छैनन्” भन्ने गुनासो व्यक्त गरेकी छिन्। तथापि, नयाँ पुस्ताले मौलिक धुनप्रति आकर्षण बढाएको पनि अनुभव गरेकी छिन् ।
संस्कृतिविद् — जगमान गुरुङ, लेखक/गायक — लेखु सहयात्री गुरुङले भने अनुसार, “दशैंमा बिहान–बेलुका देवी स्तुति भएका गीतहरूलाई पनि मालश्री भन्ने गरिएको”, र पहिले धेरै स्थानमा गाउने चलन भए तापनि अहिले पुरानो परम्परा पातलो हुँदै गएको टिप्पणी गरे।
लेखु सहयात्रीका लागि मालश्री र दशैं एक–आपसमा जोडिएका छन्—“मलाई त दशैं र मालश्री धुन एकअर्काबिना अधुरो नै हुन्छ” भनेका छन् ।
रामहरि जोशी: मालश्री धुनले “नारी शक्ति, उब्जनी, सत्यतालाई दर्साउँछ”, “मालश्री धुनले शान्ति र भावात्मक शक्ति विकास गर्छ”, र “देवी आराधनाको रूपमा लिन सकिन्छ” भनी व्याख्या गरेका छन्।
धनबहादुर गोपाली (साङ्गीतिक गुरु, त्रिवि): मालश्री धुन नेपालको शास्त्रीय धुन हो, ढाँचामा विभिन्न ताल प्रयोग हुने र यसको मौलिकतालाई बिगार्नु उपयुक्त नरहेको बताए।
०००
लेखक परिचयः भाष्कर मैनाली शर्मा भारतको दार्जिलिङमा जन्मेका हुन् र हाल सिलिगुडीमा वसोवास गर्छन् । उनले हिमालय दर्पण पत्रिकामा “घोप्टे युग” निवन्ध प्रकाशन गरेर साहित्य यात्रा अघि बढाएका हुन् । उनले दार्जिलिङ, कालेबुङ, सिक्किम, डूवर्स र नेपालका पत्र पत्रिकाहरूमा साहित्यिक तथा साहित्येतर लेखहरू नियमित रूपमा लेख्दै आइरहेको छन् ।
