भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
साहित्यका विभिन्न विधामध्ये संस्मरण यस्तो विधा हो, जसले विगतका घटनाहरूलाई वर्तमानको स्मृतिसँग जोड्दै जीवनका सुखदुःख, आत्मीय सम्बन्ध, सङ्घर्ष, अनुभव र अनुभूतिहरूलाई अक्षरका माध्यमबाट जीवन्त बनाउँछ। समयको प्रवाहसँगै मानिसको जीवनबाट अनेकौँ घटना र व्यक्तिहरू टाढिँदै जान्छन्, तर तिनले मनमा छोडेका छापहरू भने स्मृतिका पानामा सुरक्षित रहिरहन्छन्। यिनै स्मृतिलाई साहित्यिक अभिव्यक्ति प्रदान गर्ने क्रममा लेखकले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनका अनुभवसँगै समाज, शिक्षा, साहित्य, आध्यात्मिकता र मानवीय सम्बन्धका विविध पक्षलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्छन्। यसै सन्दर्भमा मेघनाथ छेत्रीको संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रह ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ एउटा पठनीय कृति हो, जसले लेखकको जीवनयात्रासँगै उनले आफ्नो जीवनमा भेटेका, चिनेका र आत्मीय सम्बन्ध गाँसेका व्यक्तित्वहरूको सम्झनालाई अक्षरमा उतारेको छ।
सन् २०२२ मा पहिलोपटक प्रकाशित यस पुस्तकको प्रकाशन रमेश बन्धु प्रकाशन, सोनादा, दार्जिलिङले गरेको हो। जम्मा १९५ पृष्ठमा विस्तारित यस कृतिमा २५ वटा संस्मरणात्मक लेख समावेश छन्। पुस्तकको अन्त्यमा लेखकको परिचयसमेत प्रस्तुत गरिएको छ। आकारका दृष्टिले मझौला देखिए पनि विषयवस्तुका हिसाबले यस पुस्तकले लेखकको व्यक्तिगत जीवनदेखि सामाजिक, शैक्षिक, साहित्यिक तथा आध्यात्मिक क्षेत्रसम्मको फराकिलो दायरा समेटेको छ।
बाल्यकालदेखि शैक्षिक यात्रासम्मको संस्मरण
यस संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रहको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष लेखकको जीवनयात्राको चित्रण हो। लेखकले आफ्नो बाल्यकाल, जन्मभूमि, शिक्षादीक्षाका क्रममा भोगेका अनुभव, गुरुजनबाट प्राप्त प्रेरणा तथा विद्यार्थी जीवनमा गाँसिएका मित्रताका सम्बन्धलाई आत्मीयतापूर्वक प्रस्तुत गरेका छन्। उनका संस्मरणहरू पढ्दै जाँदा पाठकले लेखकको व्यक्तिगत जीवनका विभिन्न चरणसँग परिचित हुने अवसर प्राप्त गर्छन्।
लेखक मेघनाथ छेत्रीको जन्म टिस्टा भ्यालीमा भएको र उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा त्यहीँ प्राप्त गरेको जानकारी यस पुस्तकबाट प्राप्त हुन्छ। कक्षा आठसम्मको अध्ययन जन्मभूमिमै पूरा गरेपछि उनले कक्षा नौदेखि बाह्रसम्मको शिक्षा तकदास्थित प्रसिद्ध ग्रिफिथ्स विद्यालयमा हासिल गरेका थिए। त्यसपछि कालेबुङ महाविद्यालयबाट स्नातक, उत्तरबङ्ग विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर तथा एमफिल र दार्जिलिङस्थित रामकृष्ण बीटी कलेजबाट बीएड पूरा गरेको विवरण पनि यस पुस्तकमा समेटिएको छ।
यी शैक्षिक उपलब्धिहरूको चर्चा गर्दै लेखकले केवल आफ्नो शैक्षिक योग्यताको विवरण मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्, बरु शिक्षादीक्षाका क्रममा भोगेका सङ्घर्ष, प्राप्त गरेका अनुभव र आफ्नो जीवनलाई दिशा प्रदान गर्ने गुरुजनहरूको योगदानलाई समेत स्मरण गरेका छन्। विद्यालय र महाविद्यालयमा अध्ययन गर्दाका साथीहरू, विश्वविद्यालयमा बिताएका दिनहरू तथा छात्रावासमा घटेका घटनाहरूले उनका संस्मरणलाई थप जीवन्त बनाएका छन्।
विद्यार्थी जीवनमा गाँसिएका मित्रता र गुरुजनबाट प्राप्त प्रेरणाको चर्चा गर्दा लेखकले विगतप्रतिको आफ्नो आत्मीयता प्रकट गरेका छन्। समय बित्दै जाँदा मानिस विभिन्न जिम्मेवारीमा व्यस्त भए पनि जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण कालखण्डमा साथ दिएका व्यक्तिहरूको योगदान बिर्सनु हुँदैन भन्ने भाव उनका संस्मरणहरूमा अनुभूत गर्न सकिन्छ।
लेखकले आफू जन्मिएको टिस्टा भ्यालीको ग्रामीण परिवेश, त्यहाँको स्वच्छ वातावरण र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई पनि सम्झिएका छन्। जन्मभूमिसँग मानिसको सम्बन्ध केवल भौगोलिक हुँदैन; त्यो भावनात्मक र सांस्कृतिक पनि हुन्छ। आफू जन्मिएको ठाउँ, हुर्किएको परिवेश र बाल्यकालमा देखेका दृश्यहरू जीवनभरि स्मृतिमा रहिरहन्छन्। लेखकका संस्मरणहरूमा जन्मभूमिप्रतिको यही आत्मीयता स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ।
शिक्षकदेखि प्राचार्यसम्म : कर्मक्षेत्रका अनुभव
मेघनाथ छेत्रीको जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उनको शिक्षण पेसासँग सम्बन्धित छ। नक्सलबारी उच्च विद्यालयमा लामो समयसम्म कार्यरत रहेपछि सन् २०१० देखि उनी सोनादा डिग्री कलेजसँग आबद्ध भएको विवरण यस पुस्तकमा पाइन्छ। शिक्षकका रूपमा विद्यालयमा प्रवेश गरेदेखि शैक्षिक संस्थाको विकास र उन्नतिसँग जोडिँदासम्म उनले प्राप्त गरेका अनुभवहरू उनका संस्मरणका महत्त्वपूर्ण विषय बनेका छन्।
नक्सलबारी उच्च विद्यालयमा कार्यरत रहँदा उनले विद्यालयको शैक्षिक प्रगति, विद्यार्थीहरूको उपलब्धि, शिक्षकशिक्षिकाहरूसँगको सहकार्य तथा विद्यालयले विभिन्न समयमा सामना गरेका चुनौतीहरूलाई नजिकबाट अनुभव गरेका थिए। उनले ती अनुभवहरूलाई आफ्नो संस्मरणमा समेट्दै विद्यालयको विकासमा शिक्षक, विद्यार्थी र अन्य सरोकारवालाहरूको भूमिकालाई स्मरण गरेका छन्।
विद्यालयमा आयोजित विभिन्न कार्यक्रम, विद्यार्थीहरूले परीक्षामा हासिल गरेका उत्कृष्ट उपलब्धि तथा शिक्षकशिक्षिकाहरूको योगदानसम्बन्धी विवरणले लेखकको शैक्षिक क्षेत्रप्रतिको लगावलाई उजागर गर्छ। विद्यालय केवल पढाइ हुने स्थान मात्र नभएर व्यक्तित्व निर्माण, सामाजिक चेतना र अनुशासन विकास गर्ने महत्त्वपूर्ण थलो पनि हो। लेखकका संस्मरणहरूमा विद्यालयलाई यस्तै दृष्टिले हेर्न सकिन्छ।
नक्सलबारी उच्च विद्यालयबाट सोनादा डिग्री कलेजतर्फ जाने क्रममा उनले विद्यार्थीहरूसँग गोरुबथान हुँदै कालेबुङ क्षेत्रका विभिन्न रमणीय स्थानहरूको भ्रमण गरेको प्रसङ्ग पनि स्मरण गरेका छन्। यस्ता घटनाहरूले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धलाई पाठ्यपुस्तक र कक्षाकोठाको सीमाभन्दा बाहिर पनि बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छन्। शिक्षण पेसामा बिताएका वर्षहरू केवल जिम्मेवारी निर्वाहका दिनहरू मात्र हुँदैनन्; ती आत्मीय सम्बन्ध, सहकार्य, सङ्घर्ष र अविस्मरणीय अनुभवले भरिएका हुन्छन् भन्ने कुरा उनका संस्मरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
आध्यात्मिक चेतना र मानवताप्रतिको आस्था
यस पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष लेखकको आध्यात्मिक झुकाव हो। लेखक मानव धर्म नामक आध्यात्मिक संस्थासँग आबद्ध रहेकाले उनका केही संस्मरणमा आध्यात्मिक चिन्तन र धार्मिक गतिविधिको विस्तृत वर्णन पाइन्छ। विशेषतः सन् २०१० मा आयोजित भव्य शान्ति यात्रा तथा सन्त समागमसम्बन्धी विवरणले उनको आध्यात्मिक जीवनका केही महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गरेको छ।
आध्यात्मिकता मानिसको आन्तरिक जीवन, विचार, आचरण र मानवीय सम्बन्धसँग पनि जोडिएको विषय हो। धार्मिक आस्था व्यक्त गर्ने विभिन्न माध्यम भए पनि शान्ति, प्रेम, सद्भाव र मानवताको भावना त्यसका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। लेखकका आध्यात्मिक संस्मरणहरूलाई यही दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्न सकिन्छ।
उनले आफ्नो जीवनमा आध्यात्मिक संस्थासँग जोडिएर प्राप्त गरेका अनुभवहरूलाई पाठकसमक्ष राखेका छन्। यसले लेखकको व्यक्तिगत आस्थाबारे जानकारी दिनुका साथै उनको जीवनदृष्टिलाई बुझ्न पनि सहयोग पुर्याउँछ। यसरी पुस्तकमा आध्यात्मिक विषयवस्तुले लेखकको जीवनका अन्य पक्षसँगै आफ्नो छुट्टै स्थान बनाएको देखिन्छ।
साहित्यिक तथा सामाजिक व्यक्तित्वहरूको स्मरण
यस संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता लेखकले समाज, साहित्य र शिक्षाका क्षेत्रमा योगदान पुर्याएका विभिन्न व्यक्तित्वहरूको सम्झनालाई स्थान दिनु हो। आफ्नो जीवनमा भेटेका र विभिन्न माध्यमबाट नजिकबाट चिनेका व्यक्तिहरूको योगदानलाई स्मरण गर्नुका साथै लेखकले उनीहरूप्रति श्रद्धा र सम्मान व्यक्त गरेका छन्।
‘डाक्टर कमला संस्कृतायन : एक श्रद्धाञ्जली’ शीर्षकको लेखमा उनले कमला संस्कृतायनको साहित्यिक तथा सामाजिक योगदानबारे चर्चा गरेका छन्। त्यसैगरी ‘सम्झनामा बाबुलाल प्रधान’ शीर्षकको लेखमा बाबुलाल प्रधानको सामाजिक, साहित्यिक र शैक्षिक क्षेत्रमा रहेको योगदानलाई स्मरण गरिएको छ। ‘स्वाभिमानी पुकार राई’ तथा ‘प्राचार्य दावा छिरिङ लेप्चा’ जस्ता लेखहरू पनि व्यक्तित्वपरक संस्मरणका दृष्टिले उल्लेखनीय छन्।
यस्ता लेखहरूले सम्बन्धित व्यक्तिहरूको जीवन र योगदानलाई स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने काम गर्छन्। कुनै व्यक्तित्वको चर्चा गर्नु भनेको उनको नाम उल्लेख गर्नु मात्र होइन; उनले समाजलाई के दिए, आफ्नो कर्मक्षेत्रमा कस्तो योगदान पुर्याए र अरूको जीवनमा कस्तो प्रभाव पारे भन्ने कुराको लेखाजोखा गर्नु पनि हो। लेखकले विभिन्न व्यक्तित्वलाई सम्झने क्रममा यही पक्षलाई महत्त्व दिएका छन्।
‘पहाड केही गन्थन, केही स्मरण’ शीर्षकको लेखमा विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत रहँदा साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन गर्ने उद्देश्यले आफूले गरेको प्रयास र त्यस क्रममा भोगेका अनुभवहरूलाई स्मरण गरिएको छ। यस प्रसङ्गले लेखकको साहित्यप्रतिको रुचि, सिर्जनात्मक सक्रियता र साहित्यिक गतिविधिमा सहभागी हुने चाहनालाई उजागर गर्छ। साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन गर्ने प्रयासले लेखकको व्यक्तिगत अभिरुचिका साथै त्यस समयको साहित्यिक वातावरणबारे पनि सङ्केत गर्छ।
दिवङ्गत व्यक्तित्वहरूप्रतिको श्रद्धा र सम्झना
यस पुस्तकमा लेखकले आफ्नो जीवनमा आत्मीय सम्बन्ध गाँसेका तर अहिले यस संसारमा नरहेका विभिन्न व्यक्तिहरूलाई विशेष स्थान दिएका छन्। उनीहरूको योगदान, स्वभाव, सामाजिक सक्रियता र आफूसँग जोडिएका स्मृतिहरूलाई लेखनका माध्यमबाट पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका छन्।
‘नक्सलबारीका प्रतिभाशाली युवा स्वर्गीय अनुप थापा’, ‘सम्झनामा सोनादा डिग्री कलेजका प्रह्लाद छेत्री’, ‘सम्झनाको तरेलीमा सुकुनाका वरिष्ठ समाजसेवक टी. आर. शर्मा’, ‘ज्योतिषशास्त्रका प्रकाण्ड विद्वान् स्वर्गीय परशुराम पण्डितजी’, ‘कोरोना सङ्क्रमित स्वर्गीय हेमन्त छेत्रीको शवयात्रामा सयौँ सदस्य सामेल’, ‘असल व्यक्ति स्वर्गीय जे. डी. कार्कीसँग आत्मीयता’ तथा ‘सोनादा डिग्री कलेजका संस्थापक सदस्य स्वर्गीय रमेश बन्धु’ जस्ता शीर्षकका लेखहरू यसै भावनासँग सम्बन्धित छन्। यसका साथै ‘सम्झनामा स्कन्द’ शीर्षकको लेखले पनि लेखकको स्मृतिसँग जोडिएको एउटा प्रसङ्गलाई समेटेको छ।
यी लेखहरूमा दिवङ्गत व्यक्तिहरूप्रतिको श्रद्धा मात्र होइन, उनीहरूले आफ्नो परिवार, समाज र कार्यक्षेत्रमा पुर्याएको योगदानप्रतिको सम्मान पनि अभिव्यक्त भएको देखिन्छ। मानिसको भौतिक उपस्थिति समाप्त भए पनि उसले गरेका सत्कर्म, अरूप्रति देखाएको सद्भाव र समाजमा छोडेका सकारात्मक प्रभावहरू जीवित रहन्छन्। संस्मरण साहित्यले यिनै अमूर्त सम्पदालाई शब्दका माध्यमबाट सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ केवल लेखकका व्यक्तिगत अनुभवहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन; यो लेखकको जीवनसँग प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा जोडिएका विभिन्न व्यक्तित्वहरूको सम्झनालाई सुरक्षित राख्ने एउटा प्रयास पनि हो। यी लेखहरूले पाठकलाई मानिसको वास्तविक मूल्य उसको पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्तिमा मात्र नभई उसले समाज र अरूका जीवनमा पारेको प्रभावमा पनि निहित हुन्छ भन्ने कुरा सम्झाउँछन्।
कोरोना महामारीका पीडादायी अनुभव
सन् २०२० र २०२१ मा फैलिएको कोरोना महामारीले विश्वभरिका मानिसहरूको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। असङ्ख्य मानिसले आफ्ना प्रियजन गुमाए, धेरैले शारीरिक तथा मानसिक पीडा भोगे र समाजका विभिन्न क्षेत्रले अनेकौँ चुनौतीको सामना गर्नुपर्यो। यस महामारीबाट लेखक पनि अछुतो रहन सकेनन्।
लेखकले कोरोना महामारीको समयमा आफूले भोगेका अनुभव तथा प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा यसबाट प्रभावित हुनुपरेका परिस्थितिहरूलाई आफ्नो संस्मरणमा प्रस्तुत गरेका छन्। महामारीले मानिसको दैनिक जीवन, सामाजिक सम्बन्ध र मानसिक अवस्थालाई कसरी प्रभावित गर्यो भन्ने कुरा बुझ्न यस्ता व्यक्तिगत अनुभवहरूले सहयोग पुर्याउँछन्।
कोरोना महामारीको प्रसङ्गले यस पुस्तकलाई तत्कालीन समयको सामाजिक यथार्थसँग पनि जोडेको छ। संस्मरणमा समेटिएका व्यक्तिगत अनुभूतिहरू कुनै एक व्यक्तिको जीवनमा मात्र सीमित रहँदैनन्; तिनले कहिलेकाहीँ एउटा निश्चित समयखण्डको सामूहिक पीडा र अनुभवलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छन्। यस अर्थमा महामारीसम्बन्धी लेखकका संस्मरणहरू पुस्तकका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ : शीर्षकको आत्मीय अर्थ
यस पुस्तकको शीर्षक ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ आफैँमा अर्थपूर्ण र आत्मीय छ। बङ्गाली भाषामा ‘भालो बन्धु’ भन्नाले प्रिय साथी वा असल मित्र भन्ने अर्थ बुझिन्छ। पुस्तकको पहिलो लेख पनि यही शीर्षकमा आधारित छ, जसमा लेखकले उत्तरबङ्ग विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत रहँदा विवेकानन्द छात्रावासमा आफूसँगै बसेका एक बङ्गाली मित्रसँगको सम्बन्धलाई स्मरण गरेका छन्।
विद्यार्थी जीवनमा छात्रावासमा सँगै बस्दा मानिसहरूबीच स्वाभाविक रूपमा आत्मीयता विकसित हुन्छ। फरक भाषा, संस्कृति र सामाजिक पृष्ठभूमिबाट आएका व्यक्तिहरू पनि आपसी समझदारी, सहयोग र सद्भावका कारण घनिष्ठ मित्र बन्न सक्छन्। लेखकले आफ्नो बङ्गाली मित्रसँग गाँसिएको सम्बन्धलाई संस्मरणका रूपमा प्रस्तुत गर्नुले मित्रताको यही मानवीय पक्षलाई उजागर गर्छ।
भाषा र सांस्कृतिक भिन्नताले मानिसहरूलाई अलग पार्नुभन्दा पनि आपसी परिचय र समझदारीको माध्यमबाट नजिक ल्याउन सक्छन् भन्ने सन्देश यस प्रसङ्गबाट ग्रहण गर्न सकिन्छ। सम्भवतः लेखकका लागि यो संस्मरण विशेष आत्मीय भएकाले नै उनले यसलाई आफ्नो सम्पूर्ण लेखसङ्ग्रहको शीर्षकका रूपमा चयन गरेका हुन्।
शीर्षकमा प्रयुक्त ‘सम्झना’ शब्दले विगतप्रतिको आत्मीयता र ‘भालो बन्धु’ शब्दले मित्रतामा निहित स्नेहलाई अभिव्यक्त गर्छ। यसरी पुस्तकको शीर्षकले सम्पूर्ण सङ्ग्रहको भावनात्मक आधारलाई प्रतिनिधित्व गरेको देखिन्छ।
भूगोल, परिवेश र स्थानीय जीवनको चित्रण
यस पुस्तकका संस्मरणहरूमा टिस्टा भ्याली, तकदा, कालेबुङ, दार्जिलिङ, खरसाङ, सिलिगुडी, सोनादा तथा यी स्थानसँग सम्बन्धित विभिन्न परिवेशको चर्चा पाइन्छ। लेखकले आफू जन्मिएको, हुर्किएको, शिक्षा हासिल गरेको र कर्मक्षेत्रका रूपमा बिताएको भूगोललाई आफ्नो संस्मरणको आधार बनाएका छन्।
यी स्थानहरू लेखकका लागि केवल भौगोलिक नाम मात्र होइनन्; तिनमा उनको बाल्यकाल, विद्यार्थी जीवन, पेसागत अनुभव, मित्रता र सामाजिक सम्बन्धका अनेकौँ स्मृतिहरू जोडिएका छन्। कुनै ठाउँको वास्तविक परिचय त्यहाँका प्राकृतिक दृश्य वा भौगोलिक अवस्थाले मात्र निर्धारण गर्दैन; त्यस ठाउँसँग मानिसले गाँसेका सम्बन्ध र अनुभवहरूले पनि त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्।
लेखकले आफ्नो परिवेशलाई सम्झने क्रममा पहाडी जीवन, ग्रामीण वातावरण, शैक्षिक संस्थाहरू र सामाजिक सम्बन्धका विविध पक्षलाई स्थान दिएका छन्। यसले पाठकलाई लेखकको व्यक्तिगत जीवनसँग परिचित गराउनुका साथै उत्तरबङ्गाल र दार्जिलिङ पहाडको सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवेशलाई बुझ्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छ।
यस दृष्टिले पुस्तकका संस्मरणहरू व्यक्तिगत स्मृतिका अभिव्यक्ति मात्र नभई लेखकले बाँचेको समय र परिवेशका केही महत्त्वपूर्ण पक्षलाई सुरक्षित राख्ने माध्यम पनि बनेका छन्।
समग्र मूल्याङ्कन
समग्रमा हेर्दा मेघनाथ छेत्रीको ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ विविध विषयवस्तुले समृद्ध संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रह हो। यसमा लेखकले आफ्नो बाल्यकाल, शैक्षिक यात्रा, शिक्षण पेसाका अनुभव, आध्यात्मिक आस्था, साहित्यिक गतिविधि, सामाजिक सम्बन्ध, मित्रता तथा दिवङ्गत व्यक्तित्वहरूसँग जोडिएका सम्झनाहरूलाई समेटेका छन्।
यस कृतिको विशेषता लेखकले आफ्ना अनुभवहरूलाई व्यक्तिगत जीवनको सीमाभित्र मात्र नराखी तिनलाई समाज, शिक्षा, साहित्य र मानवीय सम्बन्धसँग जोड्ने प्रयास गर्नु हो। पुस्तकमा समेटिएका विभिन्न व्यक्तित्वसम्बन्धी लेखहरूले उनीहरूको योगदानलाई सम्झने अवसर प्रदान गर्छन् भने शैक्षिक जीवनका संस्मरणहरूले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्ध तथा शैक्षिक संस्थाहरूको महत्त्वलाई उजागर गर्छन्। आध्यात्मिक विषयवस्तुले लेखकको जीवनदृष्टिलाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ भने कोरोना महामारीसम्बन्धी अनुभवहरूले समकालीन सामाजिक परिस्थितिको स्मरण गराउँछन्।
संस्मरण लेखनमा आत्मीयता र सत्यनिष्ठ अनुभवको विशेष महत्त्व हुन्छ। लेखकले आफ्नो जीवनसँग जोडिएका घटना र व्यक्तिहरूलाई सम्झने क्रममा विगतप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गरेका छन्। उनका लेखहरूमा मित्रता, कृतज्ञता, श्रद्धा र सामाजिक आत्मीयताको भाव अनुभूत गर्न सकिन्छ।
यद्यपि यस पुस्तकको मूल आधार लेखकका व्यक्तिगत अनुभव र स्मृतिहरू हुन्, यसको महत्त्व ती अनुभवहरूको अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित छैन। मानिसले आफ्नो जीवनमा प्राप्त गरेको शिक्षा, सम्बन्ध र अनुभवलाई पछिल्लो पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्ने प्रयास पनि यसमा निहित छ। समय बित्दै जाँदा धेरै घटना र व्यक्तिका योगदानहरू बिर्सिने सम्भावना रहन्छ; तर लेखनका माध्यमबाट तिनलाई अभिलेखित गर्दा भविष्यका पाठकहरूले पनि ती स्मृतिसँग परिचित हुने अवसर प्राप्त गर्छन्।
निष्कर्ष : स्मृतिबाट जीवन्त बनेका सम्बन्धहरू
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ विगतका घटनाहरूको सामान्य विवरण मात्र नभई जीवनका विविध अनुभव, आत्मीय सम्बन्ध र मानवीय संवेदनाहरूको साहित्यिक अभिव्यक्ति हो। यस कृतिमार्फत मेघनाथ छेत्रीले आफूले भोगेका सुखदुःख, प्राप्त गरेका शैक्षिक अनुभव, गुरुजनबाट पाएको प्रेरणा, मित्रताबाट प्राप्त आत्मीयता तथा समाजका विभिन्न क्षेत्रमा योगदान पुर्याएका व्यक्तित्वहरूप्रतिको सम्मानलाई अक्षरमा सुरक्षित राखेका छन्।
यस पुस्तकले हामीलाई आफ्नो जीवनयात्रामा साथ दिने मानिसहरूलाई सम्झन, उनीहरूको योगदानप्रति कृतज्ञ हुन र विगतका अनुभवबाट जीवनको अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छ। मानिसको जीवन क्षणभङ्गुर भए पनि उसले अरूको मनमा छोडेको प्रेम, सद्भाव र असल कर्मको प्रभाव दीर्घकालसम्म रहिरहन्छ। यही मानवीय सत्यलाई संस्मरण साहित्यले शब्दका माध्यमबाट जीवन्त बनाउँछ।
अन्ततः, समयले मानिसलाई विगततिर धकेल्दै लगे पनि सम्झनाले उसलाई आफ्ना प्रियजनसँग जोडिरहन्छ। जीवनका विभिन्न मोडमा भेटिएका मानिसहरू, उनीहरूसँग बिताएका क्षणहरू र उनीहरूले छोडेका अमिट छापहरू नै मानिसको जीवनका अमूल्य सम्पत्ति हुन्। मेघनाथ छेत्रीको यस संस्मरणात्मक लेखसङ्ग्रहको मूल मर्म पनि यही आत्मीयतामा निहित रहेको अनुभूति हुन्छ। यस अर्थमा ‘भालो बन्धुको सम्झनामा’ लेखकको निजी स्मृतिको अभिलेख मात्र नभई मित्रता, कृतज्ञता, सामाजिक सद्भाव र मानवीय सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्ने एउटा स्मरणीय कृति हो।
