भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
पार्वती देवानको कवितासंग्रह “मेरो आकाश मेरो धरती” आधुनिक नेपाली कविताको क्षेत्रमा एक महत्वपूर्ण योगदानको रूपमा देखिन्छ। यस संग्रहको पहिलो प्रकाशन सन् २०२५ को अगस्तमा भएको हो। यस संग्रहमा जम्मा १२० पृष्ठहरूमा ४१ वटा कविता समावेश गरिएको छ, जसले जीवनका विविध पक्षहरू – प्रेम, संघर्ष, आत्म–खोज, नारीवाद, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक चेतना र आध्यात्मिक अनुभव – लाई भावनात्मक र दार्शनिक दृष्टिले प्रस्तुत गरेको छ।
संग्रहको शीर्षक जस्तै, कविताहरूले व्यक्तिगत जीवनको सानो “धरती” देखि विशाल “आकाश” सम्मका अनुभवहरूलाई प्रतीकात्मक ढंगले चित्रण गर्छन्। पार्वती देवानले आफ्नो संवेदनशील दृष्टिकोण र गहिरो चिन्तनमार्फत जीवनका विभिन्न आयामहरूलाई सरल, प्रवाहिलो तर प्रभावशाली शैलीमा प्रस्तुत गरेकी छिन्।
संग्रहको प्रारम्भिक कविताहरूले मानव जीवनको बहुआयामिकता, संवेदनशीलता र आन्तरिक द्वन्द्व बुझ्न सहयोग गर्छन्। पहिलो कविता “खाँचो” बाटै पाठकलाई जीवनमा आवश्यकताहरूको बहुआयामिक पक्षको अनुभूति हुन्छ। यस कवितामा केवल भौतिक आवश्यकताहरू मात्र होइन, भावनात्मक, मानसिक र आध्यात्मिक आवश्यकताहरूले पनि जीवनको गति र अर्थ निर्धारण गर्छ भन्ने कुरा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले पाठकलाई आफ्नो जीवनसँग तुलना गरेर नयाँ दृष्टिकोण प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ।
संग्रहमा नारीवादको सशक्त उपस्थितिले विशेष महत्व पाएको छ। “ए नारी!” कवितामा महिलाको अस्तित्व, शक्ति र समाजमा उनीहरूको भूमिकालाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गरिएको छ। पारंपरिक भूमिकामा सीमित नरहाई, कवयित्रीले महिलाको आत्मसम्मान, भावनात्मक संवेदनशीलता र जीवनमा निर्णायक भूमिकालाई उजागर गरेकी छिन्। यसले नारीवादको सन्देश मात्र होइन, सामाजिक न्याय र महिलाको स्वतन्त्रताको महत्त्वलाई पाठकमा गहिरो प्रभाव पार्छ।
शीर्षक कविता “मेरो आकाश मेरो धरती” व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्छ। विशाल संसारमा अरूको प्रभुत्व र दबाबको सट्टा, आफ्नै सानो आकाश र धरतीमा सम्मानपूर्वक जीवन यापन गर्नु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो भन्ने भाव कवितामा व्यक्त गरिएको छ। यसले पाठकलाई जीवन र मूल्यको पुनर्मूल्यांकन गर्न प्रेरित गर्छ।
कवितामा प्रेम र सम्बन्धका विभिन्न पक्षहरूलाई समेटिएको छ। “च्यातिएको चिठी” कविताले प्रेम र भावनात्मक पीडाको संवेदनशील चित्रण प्रस्तुत गर्छ। यसले पाठकलाई आफ्नै अनुभव र प्रेमका सुख–दुःखसँग तुलना गर्न बाध्य पार्छ। “म भित्रको ‘म’” कवितामा आत्म–पहिचान, मानसिक द्वन्द्व र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको महत्त्व उजागर गरिएको छ। आत्म–खोज र आत्म–विश्वासको विषयलाई कवितामा भावनात्मक र दार्शनिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ।
बाल्यकाल र पारिवारिक सम्बन्धसम्बन्धी कविताहरूले संग्रहलाई अझ जीवन्त बनाएका छन्। “मेरो पुरानो स्कूल” कविताले विद्यालय जीवन, शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध र बाल्यकालका रमाइला अनुभवहरू चित्रण गर्छ। यसले पाठकलाई आफ्नै बाल्यकालका मिठा स्मृतिहरूसँग जोड्ने अवसर दिन्छ। “आमा, हुँ म तिम्रो काया” कवितामा आमासँगको गहिरो सम्बन्ध र मातृत्व प्रेम भावपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ, जसले पारिवारिक माया र सम्बन्धको मूल्यबोध गराउँछ।
संग्रहमा सामाजिक चेतना र न्यायप्रतिको भावनालाई प्रष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। “यस पालि देखि तीजमा माइत आउँदिन आमा” कवितामा विवाहित महिलाको अधिकार, स्वतन्त्रता र समाजमा भोग्ने भेदभाव उजागर गरिएको छ। यसले पारिवारिक, सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनामा महिलाको असमानता र संघर्षलाई पाठकसामु प्रस्तुत गर्छ। “द्रौपदी, तिमीले आफ्नो चिरहरण आफैं रोक्नुपर्छ” कवितामा नारीले आफ्नो जीवन, अधिकार र सम्मानका लागि आफैं अगाडि बढ्नुपर्ने सन्देश दिइएको छ।
प्रकृति र जीवनका सूक्ष्म अनुभव कवितामा सुन्दर तरिकाले चित्रित छन्। पर्वत, नदी, आकाश, रुख–बोट, फूल, सूर्योदय र सूर्यास्त जस्ता प्राकृतिक दृश्यहरूले कवितामा भावनात्मक गहिराइ थप्छ। “पहलगाम–२०२५ स्वर्गको छेउमा आंशु” कवितामा प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै दुःखद घटना समेटेर संवेदनशीलता बढाइएको छ। यसले पाठकलाई प्रकृति र मानव जीवनका अनुभवबीचको सम्बन्ध महसुस गराउँछ।
संग्रहको साहित्यिक विशेषता भनेको भावनात्मक गहिराइ, दार्शनिक दृष्टिकोण र सामाजिक सचेतनामा रहेको छ। प्रेम, संघर्ष, आत्म–खोज, नारीवाद, पारिवारिक सम्बन्ध, प्राकृतिक सौन्दर्य र आध्यात्मिक अनुभव कवितामा एकीकृत छन्। भाषा सरल र प्रवाहिलो भए तापनि भावनात्मक र दार्शनिक गहिराइ पर्याप्त छ। यसले सबै उमेरका पाठकलाई सहजै छोउन सक्छ र भित्री चिन्तनमा लगाउँछ।
संग्रहमा आत्म–खोज, व्यक्तित्व विकास र मानसिक संघर्षका विषयहरू स्पष्ट देखिन्छ। “चेतनाको खोजी” र “म भित्रको ‘म’” जस्ता कविताहरूले पाठकलाई आत्मनिरीक्षण गर्न प्रेरित गर्छन्। रूपक, प्रतीक र अलंकारको प्रयोग मार्फत कविताले भावनात्मक र दार्शनिक अनुभवमा डुबाउँछ। आकाश, धरती, सूर्य, चन्द्र, नदी, फूल, पर्वत जस्ता प्राकृतिक प्रतीकहरूले जीवनका गहिरा भाव र सामाजिक सन्देश व्यक्त गर्छन्।
अन्ततः, “मेरो आकाश मेरो धरती” नेपाली आधुनिक कवितामा साहित्यिक, दार्शनिक र सामाजिक दृष्टिले अमूल्य योगदान पुर्याउने संग्रह हो। यसले जीवनका विविध पक्ष – प्रेम, संघर्ष, स्वतन्त्रता, नारी चेतना, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक चेतना र आध्यात्मिक अनुभव – सुन्दर तरिकाले प्रस्तुत गरेको छ। पार्वती देवानको संवेदनशील दृष्टिकोण, सरल भाषा र गहिरो भावनात्मक अनुभवले संग्रहलाई समृद्ध बनाएको छ।
साहित्यप्रेमी पाठकहरूका लागि यो संग्रह अनिवार्य रूपमा पढ्न योग्य छ। यो केवल कविता संग्रह नभई जीवन, समाज र मानवीय मूल्यहरूको दर्पण हो। प्रत्येक कविता पाठकको आत्मामा प्रश्न उठाउँछ, सोच जगाउँछ र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण फरक कोणबाट हेर्न प्रेरित गर्छ। यस संग्रहले नेपाली साहित्यमा आधुनिक कविताको नयाँ दिशा प्रस्तुत गरेको छ र नारी दृष्टिकोण, प्राकृतिक सौन्दर्य, सामाजिक चेतना र आत्म–खोजलाई उत्कृष्ट ढंगले समेटेको छ।
समष्टिमा पार्वती देवानको कविताले नेपाली साहित्यलाई समृद्ध मात्र बनाएको छैन, पाठकको हृदय र मनलाई पनि गहिरोसँग छोएको छ। “मेरो आकाश मेरो धरती” सधैं स्मरणीय र प्रेरणादायी साहित्यिक कृति बन्नेछ भन्ने विश्वास लिन सकिन्छ ।
०००
लेखक परिचयः भाष्कर मैनाली शर्मा भारतको दार्जिलिङमा जन्मेका हुन् र हाल सिलिगुडीमा वसोवास गर्छन् । उनले हिमालय दर्पण पत्रिकामा “घोप्टे युग” निवन्ध प्रकाशन गरेर साहित्य यात्रा अघि बढाएका हुन् । उनले दार्जिलिङ, कालेबुङ, सिक्किम, डूवर्स र नेपालका पत्र पत्रिकाहरूमा साहित्यिक तथा साहित्येतर लेखहरू नियमित रूपमा लेख्दै आइरहेको छन् ।
