कठोरता र करुणा बीचको शिक्षकको कथा

भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ

दार्जीलिङको कुहिरोले ढाकिएको एक शान्त र मनमोहक बिहान थियो। चियाबारीका हरिया पाखाहरूमा ओसका थोपा मोतीझैँ टल्किरहेका थिए र बिस्तारै आकाशको क्षितिजबाट सुनौलो घामका किरणहरू झुल्कँदै पृथ्वीलाई न्यानोपन दिन थालेका थिए। विद्यालयतर्फ उकालो लाग्दै गर्दा चिसो हावाले अनुहार स्पर्श गर्थ्यो, जसले शरीर मात्र होइन, मनलाई पनि ताजगीले भरिदिन्थ्यो। त्यही प्राकृतिक सौन्दर्यको काखमा म आफ्नो शिक्षक जीवन बिताइरहेको थिएँ—अनुभवले समृद्ध, तर अझै सिकाइको यात्रामा अघि बढिरहेको एक साधारण शिक्षक।
मेरो शिक्षक जीवन धेरै लामो त थिएन, तर यस अवधिमा मैले विविध विद्यालयहरूमा अध्यापन गर्ने अवसर पाएको थिएँ। मैले तीनवटा फरक-फरक विद्यालयहरूमा पढाइसकेको थिएँ—कहिले दार्जीलिङका शान्त, चिसा र अनुशासित कक्षाकोठाहरूमा, त कहिले सिलिगुडीको तातो, चहलपहलयुक्त र फरक सामाजिक परिवेशमा। यसबीचमा मेरो बी.एड. अध्ययन पनि अन्तिम चरणमा पुगिसकेको थियो। पुस्तकहरूले शिक्षा दिने विधि सिकाए, पाठ्यक्रमले उद्देश्य देखायो, तर वास्तविक शिक्षा भने मैले आफ्ना विद्यार्थीहरूबाट पाएँ—उनीहरूको व्यवहार, भावना, संघर्ष र सपनाबाट।
तर यी सबै अनुभवहरूको बीचमा एउटा प्रश्न सधैं मेरो मनमा गहिरो रूपमा उभिन्थ्यो—
किन म छात्र केटाहरूसँग सजिलै कडा हुन सक्छु, तर छात्रा छोरी नानीहरूसँग भने कडा हुन सक्दिन?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा मेरो स्मृतिमा एउटा विशेष घटना बारम्बार ताजा भएर आउँछ।
त्यो दिन पनि म कक्षा पाँचमा अध्यापन गरिरहेको थिएँ। कक्षाकोठा सामान्य रूपमा चलिरहेको थियो—कोही विद्यार्थी ध्यानपूर्वक सुन्दै थिए, कोही कापीमा लेख्दै थिए, त कोही आफ्नै संसारमा हराइरहेका थिए। मैले बोर्डमा पाठ लेख्दै व्याख्या गरिरहेको थिएँ, तर मेरो ध्यान बेला-बेला कक्षाको एक कुनामा पुग्थ्यो, जहाँ बसेकी थिइन् एउटी छात्रा—यहाँ उनको नाम निरुता।
निरुता पढाइमा कमजोर थिइन्। उनी प्रायः पाठमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्दिनथिन्। तर यसको अर्थ यो थिएन कि उनी अयोग्य थिइन्—बरु उनको मन अत्यन्तै चञ्चल, संवेदनशील र कल्पनाशील थियो। कहिले उनी झ्यालबाट बाहिर हेर्दै बादलसँगै उडिरहेकी हुन्थिन्, त कहिले आफ्नै घरपरिवारका स्मृतिहरूमा हराइरहेकी।
मैले उनलाई ध्यान दिएर पढ्न धेरैपटक सम्झाइसकेको थिएँ। त्यस दिन पनि उनी आफ्नै धुनमा हराइरहेकी थिइन्। अन्ततः म अलि कडा स्वरमा बोलें—
“निरुता! कति पटक भनिसकेको छु, ध्यान दिएर पढ्नुपर्छ भनेर!”
मेरो आवाज सुनेर उनी झसङ्ग भइन्। उनले बिस्तारै टाउको उठाइन् र ठूला-ठूला, भावपूर्ण आँखाले मलाई हेर्न थालिन्। त्यो हेराइमा केवल डर मात्र थिएन, त्यसभित्र गहिरो असहायता, मौन पीडा र एक किसिमको विन्ती पनि लुकेको थियो—मानौँ उनी भन्न चाहिरहेकी हुन्, “सर, म प्रयास त गरिरहेकी छु, तर म सफल हुन सकिरहेको छैन।”
केही क्षणमै उनका आँखाबाट आँसुका थोपा टप-टप झर्न थाले।
त्यो दृश्य देख्दा पनि म केहीबेर गाली गरिरहेँ, किनकि त्यो क्षणमा म शिक्षकको रूपमा अनुशासन कायम गर्न खोजिरहेको थिएँ। तर भित्रभित्रै मेरो मन बिस्तारै पग्लिँदै गइरहेको थियो। मैले पुनः पढाउन त सुरु गरें, तर मेरो ध्यान बारम्बार त्यो विद्याथितिर नै तानिन्थ्यो।
अन्ततः मैले आफैंलाई रोक्न सकिनँ। म बिस्तारै उनको नजिक गएँ। उनको टाउकोमा हल्का हात राख्दै कोमल स्वरमा भनें—
“निरुता, रोएछौ पो तिमी… अबदेखि यस्तो नगर्नु है।”
मैले सोचेको थिएँ—सायद मैले यति भनेपछि उनी शान्त हुन्छिन्, उनको मन हल्का हुन्छ भनेर।
तर मेरो अनुमान गलत साबित भयो।
उनका आँसु झन् तीव्र रूपमा बग्न थाले।
पहिलेको रुवाइ त केवल सुरुवात मात्र रहेछ, अब त मानौँ उनको मनभित्र दबिएका सबै भावना एकैचोटि बाहिर निस्कन थाले। त्यो क्षणमा मैले बुझें—बालबालिकाको मन कति गहिरो र संवेदनशील हुन्छ भन्ने कुरा हामी प्रायः बाहिरबाट देख्न सक्दैनौँ।
त्यो दृश्य देखेर मेरो मनमा एउटा अनौठो द्वन्द्व उत्पन्न भयो—
एकातिर उनीप्रति गहिरो सहानुभूति जाग्यो, अर्कोतिर हल्का हास्यको भावना पनि आयो। म मनमनै मुस्कुराएँ, किनकि मैले सान्त्वना दिन खोज्दा उल्टै उनी झन् बढी रोइरहेकी थिइन्। तर मैले आफ्नो भावनालाई नियन्त्रणमा राख्दै गम्भीर रूपमा उनलाई बस्न इशारा गरें।
कक्षा फेरि सामान्य रूपमा अगाडि बढ्यो, तर मेरो मन भने त्यस घटनाबाट गहिरो रूपमा प्रभावित भइसकेको थियो।
कक्षा सकिएपछि, जब म विद्यालयको प्राङ्गणबाट बाहिर निस्किएँ, दार्जीलिङको चिसो हावाले मेरो शरीरलाई छोयो। तर त्यो बाहिरी चिसोपनाभन्दा धेरै मेरो मनभित्र एउटा प्रश्न अझै तातिरहेको थियो—
किन म छात्रा नानीहरूसँग कडा हुन सक्दिन?
समय बित्दै गयो। पछि म सिलिगुडीको अर्को विद्यालयमा अध्यापन गर्न पुगेँ। त्यहाँको वातावरण फरक थियो—तातो हावा, चर्को आवाज, फरक संस्कार र फरक सामाजिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीहरू। तर त्यो प्रश्न भने मेरो मनबाट हटेन।
धेरै समयको आत्मविश्लेषण र अनुभवपछि बिस्तारै मैले यसको उत्तर बुझ्न थालेँ।
छात्रा नानीहरू प्रायः आफ्नो भावनालाई खुलेर व्यक्त गर्छन्। उनीहरूको आँसु कमजोरीको प्रतीक होइन, बरु त्यो उनीहरूको भावनात्मक अभिव्यक्तिको एक स्वाभाविक माध्यम हो। जब उनीहरू गाली वा कडा व्यवहारको सामना गर्छन्, उनीहरूको मनले त्यसलाई गहिरो रूपमा अनुभव गर्छ, र त्यो अनुभव आँसुको रूपमा बाहिर प्रकट हुन्छ।
सायद, म शिक्षकको रूपमा त्यो भावनात्मक भाषालाई सजिलै बुझ्न सक्ने भएकोले, उनीहरूसँग कडा हुन खोज्दा पनि मेरो मनले साथ दिँदैनथ्यो।
त्यस दिनपछि मैले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकेँ—
शिक्षक हुनु भनेको केवल अनुशासन कायम गर्नु मात्र होइन, विद्यार्थीहरूको मनोविज्ञान बुझ्नु पनि हो। शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुँदैन; त्यो विद्यार्थीको मन, भावना र अनुभवसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ।
अब म कक्षामा केवल कडा अनुशासनमा मात्र विश्वास गर्दिनँ। म कहिलेकाहीँ हल्का हास्यको प्रयोग गर्दै वातावरण सहज र रमाइलो बनाउने प्रयास गर्छु। म विद्यार्थीहरूलाई मुस्कुराउँदै भन्छु—
“हेर्नु है, म गाली त गर्छु, तर रोएर मलाई नै अप्ठ्यारोमा नपार्नु!”
यसले कक्षामा हाँसोको लहर फैलिन्छ। विद्यार्थीहरू डरको सट्टा सहजता महसुस गर्छन्, आफ्नो कुरा खुलेर व्यक्त गर्न थाल्छन्, र पढाइ पनि बिस्तारै रमाइलो बन्छ।
दार्जीलिङको कुहिरो र सिलिगुडीको गर्मीबीच, मैले आफ्नो शिक्षक जीवनको एउटा गहिरो सत्य बुझें—
कहिले कडा हुनु आवश्यक हुन्छ, तर कहिले नरम भएर विद्यार्थीको मन बुझ्नु अझ आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः, साँचो शिक्षक त्यही हो, जसले केवल ज्ञान प्रदान गर्दैन, तर विद्यार्थीहरूको भावना, संवेदना र आत्मसम्मानलाई पनि सम्मान गर्न जान्दछ।

000