भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ ।
रुडयार्ड किप्लिङ एक प्रसिद्ध अंग्रेजी साहित्यकार हुन्, जसको जीवन र पारिवारिक परिवेशले उनको लेखनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनको जन्म ३० डिसेम्बर १८६५ मा मुम्बई/बम्बई मा भएको थियो। उनी ब्रिटिश शासनकालको भारतमा जन्मिएका थिए, जसले गर्दा उनले सानैदेखि भारतीय समाज, संस्कृति र वातावरणलाई नजिकबाट अनुभव गर्ने अवसर पाए।
किप्लिङ एक शिक्षित र सुसंस्कृत परिवारमा जन्मिएका थिए। उनका बुबा जोन लकवुड किप्लिङ एक प्रसिद्ध कलाकार, शिल्पकार तथा शिक्षक थिए। उनी भारतमा कला शिक्षासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पदमा कार्यरत थिए। उनकी आमा एलिस किप्लिङ पनि साहित्य र संस्कृतिमा गहिरो रुचि राख्ने, सामाजिक रूपमा सक्रिय महिला थिइन्। यस्तो वातावरणका कारण किप्लिङले बाल्यकालदेखि नै साहित्य, कला र संस्कृतिप्रति आकर्षण विकास गरे।
यसरी, किप्लिङको जन्म भारतमा भए पनि उनको पारिवारिक परिवेश अंग्रेजी शिक्षा, कला र सांस्कृतिक चेतनाले भरिएको थियो, जसले उनलाई पछि एक महान लेखक बन्न प्रेरित गर्यो।
रुडयार्ड किप्लिङको बाल्यकाल निकै उतार–चढावपूर्ण र भावनात्मक रूपमा गाह्रो रहेको थियो। उनको प्रारम्भिक शिक्षा भारतको मुम्बईमा घरमै सुरु भएको थियो, जहाँ उनले स्थानीय भाषा र संस्कृतिसँग पनि परिचय पाए। सानो उमेरमै उनी आफ्ना आमाबाबुसँग भारतमा रमाइलो गर्दै हुर्किरहेका थिए।
तर जब उनी करिब छ वर्षका भए, उनलाई पढाइका लागि इङ्ग्ल्याण्ड पठाइयो।रुडयार्ड किप्लिङलाई सानो उमेरमै इङ्ग्ल्याण्ड पठाइनुको मुख्य कारण त्यतिबेलाको सामाजिक र शैक्षिक चलन थियो। ब्रिटिश परिवारहरू, विशेष गरी भारतजस्ता उपनिवेशमा बस्नेहरू, आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा र “उचित” संस्कार दिनका लागि इङ्ग्ल्याण्ड पठाउने गर्थे। किप्लिङका आमाबाबु पनि यही सोच राख्थे, त्यसैले उनलाई करिब छ वर्षको उमेरमा पढाइका लागि इङ्ग्ल्याण्ड पठाइयो।
त्यतिबेला इङ्ग्ल्याण्डलाई उच्चस्तरीय शिक्षा र अनुशासनको केन्द्र मानिन्थ्यो। साथै, बालबालिकाले ब्रिटिश संस्कृति र मूल्यहरू सिकून् भन्ने अभिभावकहरूको चाहना हुन्थ्यो। भारतमा बस्दा त्यस्तो वातावरण पूर्ण रूपमा पाइँदैन भन्ने विश्वासका कारण पनि उनलाई त्यहाँ पठाइएको थियो।
यसरी, राम्रो शिक्षा, अनुशासन, र आफ्नै देशको संस्कार सिकाउने उद्देश्यले किप्लिङलाई इङ्ग्ल्याण्ड पठाइएको थियो, यद्यपि त्यसले उनको बाल्यकालमा कठिन अनुभवहरू पनि ल्यायो।ल त्यहाँ उनले साउथसी भन्ने स्थानमा एक अभिभावकको घरमा बस्दै अध्ययन गरे। यही समय उनको जीवनको सबैभन्दा कठिन चरण मानिन्छ। उनलाई त्यहाँ कडा व्यवहार, एक्लोपन र मानसिक पीडा सहनुपर्यो, जसले उनको मनमा गहिरो असर पार्यो।
पछि उनले डेभनस्थित युनाइटेड सर्विसेस कलेजमा अध्ययन गरे। यहाँको वातावरण पहिलेभन्दा राम्रो थियो, जहाँ उनले साथीहरू पाए र लेखनप्रति रुचि बढ्यो। यस विद्यालयको अनुभवले पछि उनका धेरै रचनाहरूलाई प्रेरणा दिएको पाइन्छ।
यसरी किप्लिङको बाल्यकाल सुरुमा भारतमा खुशी र रमाइलो रूपमा बिते पनि इङ्ग्ल्याण्डमा संघर्ष र पीडाले भरिएको थियो। यिनै अनुभवहरूले उनलाई संवेदनशील र गहिरो सोच भएका लेखक बन्न मद्दत गर्यो।
रुडयार्ड किप्लिङले औपचारिक रूपमा धेरै उच्च तहसम्म अध्ययन गरेका थिएनन्। उनले इङ्ग्ल्याण्डको डेभनस्थित युनाइटेड सर्विसेस कलेजमा विद्यालय तहसम्मको शिक्षा प्राप्त गरेका थिए।
उनी त्यहाँ मुख्य रूपमा सैनिक सेवाका लागि तयारी गराउने खालको शिक्षा लिइरहेका थिए, जसमा अनुशासन, भाषा र सामान्य विषयहरू समावेश थिए। उनका आमाबाबुको चाहना थियो कि उनी भविष्यमा सैनिक सेवा वा सरकारी जागिरतर्फ लागून्।
तर किप्लिङले कलेज वा विश्वविद्यालय तहको अध्ययन भने गरेनन्। आर्थिक अवस्था र व्यक्तिगत रुचिका कारण उनले औपचारिक उच्च शिक्षा अगाडि बढाएनन् र सिधै कामतर्फ लागे। पछि उनी भारत फर्किएर पत्रकारितामा लागे, जसबाट उनको लेखन यात्राको सुरुवात भयो।
रुडयार्ड किप्लिङको पत्रकार जीवन उनको साहित्यिक यात्राको महत्वपूर्ण सुरुवात थियो। विद्यालय शिक्षा पूरा गरेपछि उनी भारत फर्किए र लाहोरमा प्रकाशित हुने “सिभिल एण्ड मिलिटरी गजेट” नामक पत्रिकामा पत्रकारको रूपमा काम गर्न थाले। त्यहाँ उनले दैनिक समाचार लेख्ने, सम्पादन गर्ने र विभिन्न सामाजिक विषयहरूमा टिप्पणी गर्ने काम गरे।
पत्रकारिताको क्रममा उनले भारतको समाज, संस्कृति, प्रशासन र सामान्य जनजीवनलाई नजिकबाट अवलोकन गर्ने अवसर पाए। उनले देखेका र भोगेका यिनै अनुभवहरू पछि उनका कथा र रचनाहरूमा झल्किएका छन्। उनका लेखहरू सरल, रोचक र जीवनसँग जोडिएका हुने भएकाले पाठकहरूबीच लोकप्रिय भए।
पछि उनले “पायनियर” नामक अर्को पत्रिकामा पनि काम गरे। पत्रकारिताले उनलाई लेखनमा दक्ष बनायो, भाषा शैली सुधार्यो र नयाँ विचारहरू विकास गर्न मद्दत गर्यो। यही आधारले उनले कथा, कविता र उपन्यास लेख्न थाले र क्रमशः एक प्रसिद्ध साहित्यकारका रूपमा स्थापित भए।यसरी, किप्लिङको पत्रकार जीवनले उनको साहित्यिक प्रतिभालाई निखार्ने र विश्वप्रसिद्ध लेखक बन्ने मार्ग तयार गरेको थियो।
रुडयार्ड किप्लिङको सुरुको साहित्यिक यात्रा पत्रकारितासँगै प्रारम्भ भएको थियो। भारतमा पत्रकारको रूपमा काम गर्दा उनले दैनिक जीवनका घटना, समाजका विविध पक्ष र मानिसहरूको अनुभवलाई नजिकबाट देख्ने अवसर पाए। यही अनुभवहरूले उनलाई लेखनतर्फ आकर्षित गर्यो।
उनले सुरुवातमा साना कथा, टिपोट र लेखहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित गर्न थाले। उनका प्रारम्भिक रचनाहरू प्रायः भारतको जीवन, त्यहाँका मानिसहरू, ब्रिटिश शासनकालको अवस्था र सामाजिक यथार्थमा आधारित हुन्थे। उनको लेखन शैली सरल, जीवन्त र यथार्थपरक भएकाले छिट्टै पाठकहरूको ध्यान खिच्न सफल भयो।
उनको पहिलो चर्चित कृतिका रूपमा “प्लेन टेल्स फ्राम द हिल्स” लाई मानिन्छ, जसले उनलाई एक उदीयमान लेखकका रूपमा चिनायो। यस कृतिमा उनले भारतमा बस्ने मानिसहरूको जीवनका साना–साना कथा प्रस्तुत गरेका छन्।
यसरी, किप्लिङको साहित्यिक यात्रा सानो स्तरबाट सुरु भई पत्रकारिताको अनुभवका आधारमा विस्तार हुँदै गयो र उनले क्रमशः कथा, कविता र उपन्यासका क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल भए।
रुडयार्ड किप्लिङ एक बहुमुखी साहित्यकार थिए जसले साहित्यका विभिन्न विधामा आफ्नो कलम चलाएका छन्। उनले कथा विधामा धेरै उत्कृष्ट रचनाहरू लेखे, जहाँ समाज, जीवन र मानवीय अनुभवलाई सरल र प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। त्यसैगरी उनले उपन्यास विधामा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्, जसमा दीर्घ कथानक र गहिरा विचारहरू व्यक्त भएका छन्।
उनले कविता विधामा पनि उल्लेखनीय रचनाहरू सिर्जना गरेका छन्, जहाँ भावना, देशप्रेम, जीवनदर्शन र अनुभवको गहिराइ देखिन्छ। यसका साथै उनले बाल साहित्यमा पनि महत्वपूर्ण काम गरेका छन्, जसमा कल्पना, साहस र शिक्षाप्रद सन्देश पाइन्छ। त्यसैगरी उनले निबन्ध र पत्रकारितामूलक लेखहरू पनि लेखेका छन्, जसमा सामाजिक यथार्थ, राजनीति र दैनिक जीवनका विषयहरू समेटिएका छन्।यसरी, किप्लिङले कथा, उपन्यास, कविता, बाल साहित्य र निबन्धजस्ता विभिन्न साहित्यिक विधामा योगदान दिएर आफूलाई एक सफल र बहुमुखी साहित्यकारका रूपमा स्थापित गरेका छन्।
रुडयार्ड किप्लिङका कथा कृतिहरूमा भारतको जीवन, ब्रिटिश शासनकालको अवस्था र सामान्य मानिसहरूको अनुभवलाई यथार्थपरक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। उनका प्रारम्भिक कथा सङ्ग्रहहरूमा “प्लेन टेल्स फ्राम द हिल्स”, “सोल्जर्स थ्री” र “वी विल्ली विङ्की” जस्ता कृतिहरू महत्वपूर्ण मानिन्छन्। यी कथाहरूमा उनले भारतमा बस्ने मानिसहरूको दैनिक जीवन, दुःख–सुख र सामाजिक अवस्थालाई चित्रण गरेका छन्।
उनका उपन्यासहरूमा “द लाइट द्याट फेल्ड” र “किम” विशेष रूपमा प्रसिद्ध छन्। “किम” मा भारतको सांस्कृतिक विविधता, जासुसी गतिविधि र साहसिक यात्राको चित्रण गरिएको छ, जसले उनलाई विश्वव्यापी ख्याति दिलाएको हो।
कविता क्षेत्रमा पनि किप्लिङले ठूलो योगदान दिएका छन्। उनका कविताहरूमा देशप्रेम, कर्तव्यबोध र जीवनदर्शन झल्किन्छ। “इफ” जस्तो कविता अत्यन्त प्रसिद्ध छ, जसले जीवनका नैतिक मूल्य र धैर्यको सन्देश दिन्छ।
बाल साहित्यतर्फ उनका कृतिहरू विशेष रूपमा लोकप्रिय छन्। “द जंगल बुक” र “द सेकेन्ड जंगल बुक” मा उनले जनावरहरूको माध्यमबाट साहस, मित्रता र जीवनका पाठहरू प्रस्तुत गरेका छन्। यी कृतिहरू बालबालिकादेखि वयस्कसम्म सबैका लागि रुचिकर छन्।
यसका साथै उनले निबन्ध, यात्रा विवरण र पत्रकारितामूलक लेखहरू पनि लेखेका छन्, जसमा उनले आफ्नो समयको समाज, राजनीति र संस्कृतिको चित्रण गरेका छन्।यसरी, रुडयार्ड किप्लिङका कृतिहरू विविध विषय, शैली र विधामा फैलिएका छन्। उनका लेखनमा विशेष गरी भारतको प्रभाव, मानव जीवनको यथार्थ र नैतिक सन्देशहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन्, जसले उनलाई विश्व साहित्यमा एक महत्वपूर्ण स्थान दिलाएको छ।
रुडयार्ड किप्लिङ मूल रूपमा कथा र बाल साहित्य विधामा सबैभन्दा बढी ख्याति प्राप्त गरेका साहित्यकार हुन्। उनले लेखेका कथाहरूमा जीवनको यथार्थ, समाजको चित्रण र मानवीय अनुभवहरू अत्यन्त जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ, जसले उनलाई लोकप्रिय बनायो।विशेष गरी बाल साहित्यतर्फ उनका कृतिहरू, जस्तै “जंगल बुक”, अत्यन्त चर्चित भए, जहाँ जनावरहरूको कथामार्फत उनले जीवनका गहिरा सन्देशहरू दिएका छन्। यसै कारण उनी बाल साहित्यका उत्कृष्ट लेखकका रूपमा पनि चिनिन्छन्।यद्यपि उनले कविता र उपन्यासमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्, तर उनको वास्तविक ख्याति कथा र बाल साहित्यबाट नै स्थापित भएको मानिन्छ।
रुडयार्ड किप्लिङले “जंगल बुक” सन् १८९४ मा लेखेका हुन्। यो कृति पहिलो पटक यही वर्ष प्रकाशित भएको थियो।यस पुस्तकमा उनले जंगलको परिवेश, जनावरहरूको जीवन र मोग्ली नामक बालकको कथामार्फत साहस, मित्रता र जीवनका महत्वपूर्ण पाठहरू प्रस्तुत गरेका छन्।
जंगल बुक” मा मोग्ली नामका एक सानो बालकको कथा प्रस्तुत गरिएको छ, जसलाई सानैमा ब्वाँसाहरूले जंगलमा पालेका हुन्छन्। ऊ जनावरहरूसँगै हुर्कन्छ र उनीहरूको भाषा तथा नियमहरू सिक्छ। बघीरा नामको कालो चितुवा र बलु नामको भालुले मोग्लीलाई जीवनका नियम, मित्रता र सुरक्षाका उपायहरू सिकाउँछन्।
तर जंगलमा शेरखान नामको डर लाग्दो बाघ हुन्छ, जसले मोग्लीलाई मार्न खोज्छ। मोग्लीले आफ्नो बुद्धि, साहस र साथीहरूको सहयोगले विभिन्न कठिनाइहरूको सामना गर्छ। अन्ततः उसले शेरखानलाई पराजित गर्छ र आफूलाई बलियो र आत्मनिर्भर साबित गर्छ।
यस कथामा साहस, मित्रता, बुद्धिमत्ता र जीवनका नियमहरूको महत्व देखाइएको छ। साथै, मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पनि सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
“जंगल बुक” कथाको विश्लेषण गर्दा यसलाई केवल बालकथाका रूपमा मात्र नभई गहिरो जीवनदर्शन बोकेको साहित्यिक कृतिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यस कथामा मोग्लीको जीवनयात्रामार्फत मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध, संघर्ष र पहिचानको प्रश्नलाई प्रस्तुत गरिएको छ।
सबैभन्दा पहिले, कथाको केन्द्रीय विषय “पहिचानको खोज” हो। मोग्ली मानिस भएर पनि जनावरहरूबीच हुर्कन्छ, जसले उसलाई “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नसँग जुध्न बाध्य बनाउँछ। ऊ जंगलको नियम सिक्छ, तर अन्ततः मानिसको संसारसँग पनि उसको सम्बन्ध जोडिन्छ। यसले देखाउँछ कि मानिसले आफ्नो वास्तविक पहिचान बुझ्न जीवनमा विभिन्न अनुभवहरू पार गर्नुपर्छ।
दोस्रो, कथामा “प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध” स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। मोग्ली जनावरहरूसँग मिलेर बस्छ, जसले प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको सन्देश दिन्छ। जंगलका नियमहरू (जंगलको कानुन) ले अनुशासन, सम्मान र सहकार्यको महत्व देखाउँछन्। यसले मानव समाजका नियमहरूसँग पनि समानता राख्छ।तेस्रो, “साहस र आत्मनिर्भरता” कथाको महत्वपूर्ण पक्ष हो। शेरखानजस्तो शक्तिशाली शत्रुसँग सामना गर्दा मोग्लीले डराउनुको सट्टा आफ्नो बुद्धि र साहस प्रयोग गर्छ। यसले देखाउँछ कि केवल शारीरिक बल होइन, बुद्धि र आत्मविश्वास नै सफलता प्राप्त गर्ने मुख्य साधन हो।
चौथो, कथामा “मित्रता र मार्गदर्शन” को महत्व पनि देखाइएको छ। बघीरा र बलुजस्ता पात्रहरूले मोग्लीलाई संरक्षण मात्र होइन, जीवनका मूल्यहरू पनि सिकाउँछन्। यसले जीवनमा गुरु, साथी र मार्गदर्शकको आवश्यकतालाई उजागर गर्छ।पाँचौँ, यस कथामा “राम्रो र नराम्रोबीचको संघर्ष” पनि प्रस्तुत गरिएको छ। मोग्ली र उसका साथीहरू सकारात्मक शक्ति हुन् भने शेरखान नकारात्मक शक्ति प्रतिनिधित्व गर्छ। अन्ततः राम्रोको जित हुन्छ, जसले नैतिक सन्देश दिन्छ।यसका साथै, कथामा औपनिवेशिक प्रभावको झल्को पनि देख्न सकिन्छ, जहाँ शासन, नियम र शक्ति सन्तुलनका विषयहरू प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत भएका छन्।यसरी “जंगल बुक” केवल मनोरञ्जनात्मक कथा मात्र होइन, बरु जीवनका विविध पक्षहरू—पहिचान, साहस, मित्रता, अनुशासन र नैतिकता—लाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गर्ने एक महत्वपूर्ण कृति हो।
“जंगल बुक” टेलिभिजनमा सबैभन्दा प्रसिद्ध रूपमा सन् १९८९ देखि प्रसारण हुन सुरु भएको थियो। यो जापानमा निर्माण गरिएको एनिमेसन सिरिज थियो, जसलाई पछि विभिन्न देशहरूमा प्रसारण गरियो।
भारतमा भने यो सिरिज सन् १९९३ मा पहिलो पटक दूरदर्शनबाट प्रसारण गरिएको थियो। हिन्दी भाषामा डब गरिएको यो कार्यक्रम निकै लोकप्रिय भयो, विशेष गरी यसको शीर्ष गीत “जंगल जंगल बात चली है…” ले धेरै दर्शकहरूको मन जितेको थियो।यसरी, “जंगल बुक” पहिले जापानबाट निर्माण भई १९८९ देखि टेलिभिजनमा आएको हो र भारतमा १९९३ देखि दूरदर्शनबाट प्रसारण हुन थालेपछि अत्यन्त लोकप्रिय बनेको हो।
किम उनको अर्को लोकप्रिय कथा हो यस कथामा किम नामका एक अनाथ बालकको कथा प्रस्तुत गरिएको छ, जो भारतका सडकहरूमा हुर्किएको हुन्छ। उसका बुबा आयरिस मूलका सैनिक थिए, तर उनको मृत्यु भएपछि किम एक्लै जीवन बिताउन बाध्य हुन्छ। ऊ चलाख, साहसी र विभिन्न भाषा बोल्न सक्ने भएकाले जहाँसुकै घुलमिल हुन सक्छ।एक दिन किमको भेट एक तिब्बती लामासँग हुन्छ, जो पवित्र नदीको खोजीमा यात्रा गरिरहेका हुन्छन्। किम उनीसँगै यात्रा गर्न थाल्छ र उनीहरूबीच गुरु–शिष्यजस्तो सम्बन्ध विकसित हुन्छ। यही यात्राका क्रममा किम विभिन्न ठाउँहरूमा पुग्छ, नयाँ मानिसहरूसँग भेट्छ र जीवनका अनेक अनुभवहरू बटुल्छ।
पछि किमलाई ब्रिटिश गोप्य सेवाले आफ्नो कामका लागि प्रयोग गर्न थाल्छ। उसको बुद्धिमत्ता, चतुरता र रूप बदल्ने क्षमताका कारण उसले जासुसी कार्यमा सफलता हासिल गर्छ।यस कथामा साहसिक यात्रा, मित्रता, आध्यात्मिक खोज र जासुसी गतिविधिको मिश्रण पाइन्छ। साथै, भारतको विविध संस्कृति, समाज र जीवनशैलीलाई पनि सुन्दर रूपमा चित्रण गरिएको छ।
“किम” कथाको विश्लेषण गर्दा यसलाई केवल साहसिक कथा मात्र नभई गहिरो सामाजिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक पक्ष समेटिएको कृतिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यस कथामा किमको जीवनयात्रामार्फत पहिचान, साम्राज्यवाद, आध्यात्मिकता र संस्कृतिको विविधता जस्ता विषयहरू प्रस्तुत गरिएको छ।सबैभन्दा पहिले, कथाको केन्द्रीय विषय “पहिचानको द्वन्द्व” हो। किम जन्मले अंग्रेज भए पनि भारतमै हुर्किएको हुन्छ, जसका कारण ऊ दुई संस्कृतिबीच बाँडिएको देखिन्छ। एकातिर ऊ ब्रिटिश शासनसँग सम्बन्धित छ भने अर्कोतिर भारतीय जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यसले व्यक्तिको पहिचान स्थिर नभई परिवेश अनुसार बदलिन सक्ने देखाउँछ।दोस्रो, कथामा “साम्राज्यवाद र शक्ति” को पक्ष पनि देखिन्छ। किमलाई ब्रिटिश जासुसी कार्यमा प्रयोग गरिनु यसैको उदाहरण हो। यसले त्यतिबेलाको औपनिवेशिक शासन र त्यसले प्रयोग गर्ने रणनीतिहरूलाई संकेत गर्छ।तेस्रो, “आध्यात्मिकता र भौतिक संसारको द्वन्द्व” कथाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। तिब्बती लामाको चरित्रले आध्यात्मिक शान्ति र सत्यको खोजलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने किमको जासुसी जीवनले भौतिक र व्यावहारिक संसारलाई देखाउँछ। यी दुई पक्षबीच सन्तुलन खोज्ने प्रयास कथामा देखिन्छ।
चौथो, “मित्रता र गुरु–शिष्य सम्बन्ध” पनि कथामा महत्वपूर्ण रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। किम र लामाबीचको सम्बन्ध केवल साथीसँग मात्र सीमित छैन, बरु जीवनका गहिरा मूल्यहरू सिकाउने सम्बन्धका रूपमा विकास भएको छ।पाँचौँ, कथामा “भारतको सांस्कृतिक विविधता” को जीवन्त चित्रण गरिएको छ। विभिन्न भाषा, धर्म, जाति र परम्पराहरूलाई समेटेर भारतको बहुरङ्गी समाजलाई देखाइएको छ।यसरी, “किम” कथा साहसिक घटनाले भरिएको मात्र होइन, पहिचान, आध्यात्मिकता, शक्ति र संस्कृतिको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गर्ने एक महत्वपूर्ण साहित्यिक कृति हो।
रुडयार्ड किप्लिङ भारत बाहेक विदेशहरूमा पनि अत्यन्त ख्यातिप्राप्त साहित्यकारका रूपमा चिनिन्छन्। विशेष गरी इङ्ग्ल्याण्डमा उनको ठूलो प्रतिष्ठा थियो, किनकि उनी त्यहीँका लेखक थिए र उनका धेरै कृतिहरू त्यहीँबाट प्रकाशित भएका थिए। उनका लेखनमा ब्रिटिश समाज, सैनिक जीवन र साम्राज्यवादी सोचको चित्रण पाइने भएकाले त्यहाँका पाठकहरूबीच उनी निकै लोकप्रिय भए।त्यसैगरी, अमेरिका र युरोपका अन्य देशहरूमा पनि उनका कृतिहरू व्यापक रूपमा पढिएका थिए। उनका कथा, कविता र बाल साहित्य विभिन्न भाषाहरूमा अनुवाद गरिए, जसले गर्दा उनी विश्वभरिका पाठकहरूसम्म पुगे। विशेष गरी “जंगल बुक” र “किम” जस्ता कृतिहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ठूलो प्रभाव पारे।
उनको अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिको महत्वपूर्ण प्रमाण सन् १९०७ मा उनले साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्नु हो। यस उपलब्धिले उनलाई विश्वकै उत्कृष्ट साहित्यकारहरूको पङ्क्तिमा उभ्यायो।यसरी, किप्लिङले आफ्नो मौलिक लेखनशैली, जीवन्त कथन र गहिरो विषयवस्तुका कारण भारत बाहेक इङ्ग्ल्याण्ड, अमेरिका तथा विश्वका धेरै देशहरूमा ख्याति प्राप्त गरेका थिए।
रुडयार्ड किप्लिङले सन् १९०७ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। उनले यो पुरस्कार कुनै एउटा कृतिका लागि नभई आफ्नो समग्र साहित्यिक योगदानका कारण प्राप्त गरेका हुन्।उनले आफ्ना कथा, कविता, उपन्यास र बाल साहित्यमा अद्भुत कल्पनाशीलता, मौलिकता र प्रभावशाली भाषा शैली प्रस्तुत गरेका थिए। उनका रचनाहरूमा जीवनका यथार्थ पक्ष, मानवीय भावना र समाजको गहिरो चित्रण पाइन्छ। विशेष गरी कथा भन्ने उनको शैली सरल, आकर्षक र प्रभावकारी भएकाले विश्वभरका पाठकहरू प्रभावित भएका थिए।
त्यसैगरी, उनका कृतिहरूले विभिन्न देशका मानिसहरूको जीवन, संस्कृतिको विविधता र अनुभवलाई सजीव रूपमा प्रस्तुत गरेका कारण अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उनको ठूलो प्रभाव परेको थियो। यही कारणले नोबेल समितिले उनको साहित्यिक प्रतिभा र योगदानलाई सम्मान गर्दै उनलाई यो पुरस्कार प्रदान गरेको हो।यसरी, उत्कृष्ट साहित्य सिर्जना, मौलिक लेखनशैली र विश्व साहित्यमा पुर्याएको महत्वपूर्ण योगदानका कारण किप्लिङले नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।
रुडयार्ड किप्लिङले आफ्नो जीवनकालमा नोबेल पुरस्कार बाहेक पनि विभिन्न सम्मानहरू प्राप्त गरेका थिए। उनी साहित्य क्षेत्रमा अत्यन्त सम्मानित व्यक्तित्व थिए, त्यसैले धेरै प्रतिष्ठित संस्थाहरूले उनलाई सम्मान गर्न चाहेका थिए।उनीलाई इङ्ग्ल्याण्डका विश्वविद्यालयहरूले मानार्थ उपाधिहरू प्रदान गरेका थिए, जसले उनको साहित्यिक योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गरेको देखाउँछ। त्यसैगरी, उनलाई “अर्डर अफ मेरिट” जस्ता उच्च सरकारी सम्मान दिने प्रस्ताव पनि गरिएको थियो, तर उनले केही यस्ता सम्मानहरू स्वीकार गरेका थिएनन्।किप्लिङलाई “पोएट लौरिएट” जस्तो प्रतिष्ठित पदका लागि पनि प्रस्ताव गरिएको थियो, तर उनले यसलाई पनि अस्वीकार गरे। यसबाट उनी पद र सम्मानभन्दा स्वतन्त्र साहित्यिक जीवनलाई बढी महत्व दिने व्यक्ति थिए भन्ने देखिन्छ।
यसरी, उनले धेरै सम्मानहरूको प्रस्ताव पाएका भए पनि सबै स्वीकार नगरी आफ्नो स्वतन्त्र पहिचान कायम राखे, जुन उनको व्यक्तित्वको विशेष पक्ष मानिन्छ।
रुडयार्ड किप्लिङ साहित्य मात्र होइन, अन्य विभिन्न क्षेत्रहरूमा पनि गहिरो चासो राख्ने बहुमुखी व्यक्तित्व थिए। उनलाई विशेष गरी राजनीति र ब्रिटिश साम्राज्यसम्बन्धी विषयमा रुचि थियो, जसको प्रभाव उनका धेरै लेखनमा देखिन्छ। साथै, सैनिक जीवनप्रति उनको आकर्षण स्पष्ट देखिन्छ, जहाँ उनले अनुशासन, कर्तव्य र साहसजस्ता पक्षहरूलाई महत्व दिएका छन्। किप्लिङलाई यात्रा गर्न पनि निकै मन पर्थ्यो, र उनले भारत, इङ्ग्ल्याण्ड तथा अमेरिका जस्ता विभिन्न देशहरूमा बसेर त्यहाँका संस्कृति, समाज र जीवनशैलीलाई नजिकबाट अवलोकन गरेका थिए। यसका अतिरिक्त, उनलाई विभिन्न समाज र संस्कृतिको अध्ययनप्रति गहिरो रुचि थियो, विशेष गरी भारतको विविधता र जनजीवनप्रति। पत्रकारिताप्रति पनि उनको विशेष चासो थियो, जसले उनको लेखन शैलीलाई अझ परिष्कृत र प्रभावकारी बनायो। त्यसैगरी, बालबालिकाको मनोविज्ञान र शिक्षाप्रति उनको रुचिले उनलाई उत्कृष्ट बाल साहित्य सिर्जना गर्न प्रेरित गर्यो। यसरी, उनका यी विविध चासोहरूले उनको व्यक्तित्वलाई बहुआयामिक बनाउनुका साथै उनको साहित्यलाई पनि अझ समृद्ध र जीवन्त बनाएका छन्।
रुडयार्ड किप्लिङको व्यक्तिगत जीवन उतार–चढावले भरिएको थियो। उनले सन् अठार सय बयानब्बेमा क्यारोलिन बालेस्टियरसँग विवाह गरेका थिए। उनकी पत्नी अमेरिकाकी थिइन् र दुवैबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको थियो।उनीहरूका तीन सन्तान थिए—दुई छोरी र एक छोरा। छोरीहरू जोसेफिन र एल्सी हुन् भने छोरा जोन थिए। दुर्भाग्यवश, उनकी जेठी छोरी जोसेफिन सानो उमेरमै बिरामी भएर बितिन्, जसले किप्लिङको जीवनमा ठूलो दुःख ल्यायो।किप्लिङले आफ्नो युवावस्थामा भारतमा पत्रकारका रूपमा काम गरेका थिए, तर उनले सन् अठार सय नवासी तिर भारत छोडेर इङ्ग्ल्याण्ड फर्किएका थिए। त्यसपछि विवाहपछि उनी केही समय अमेरिकाको भर्मन्टमा बसे, जहाँ उनले आफ्ना महत्वपूर्ण कृतिहरू लेखे। पछि उनी फेरि इङ्ग्ल्याण्ड फर्किए र ससेक्समा बसोबास गर्न थाले। यसरी उनले भारत, अमेरिका र इङ्ग्ल्याण्ड जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा जीवन बिताएका थिए।अन्ततः, उनको मृत्यु सन् उन्नाइस सय छत्तीस जनवरी अठार गते लन्डनमा भएको थियो। यसरी किप्लिङको व्यक्तिगत जीवनमा सुख–दुःख, परिवारप्रतिको माया र विभिन्न देशहरूमा बिताएको अनुभवले उनको जीवनलाई अझ गहिरो र अर्थपूर्ण बनाएको देखिन्छ।
०००
